Η Κυρά Καλή και τα 12 μήνας



Η κυρά Καλή και τα 12 μήνας
Πρόκειται για τη διασκευή του παραδοσιακού παραμυθιού «Η κυρά καλή και οι δώδεκα μήνες» στην ποντιακή διάλεκτο, της Χρύσας Μαυρίδου, με την πολύτιμη βοήθεια του Σάββα Σαλπιγγίδη και της Αρχοντούλας Κωνσταντινίδου, η οποία έκανε τη διόρθωση των ποντιακών του κειμένου.
Παραμυθάς: ’Σ σα παλαιά τα χρόνια εζήν’νεν είνας φτωχέσσα γαρή, η κυρά Καλή. Έναν ημέραν εξέβεν ’ς σο ραχίν να σερεύ’ ξύλα για το τσάχ’. Αναχάπαρα επάτεσεν η βρεχή. Η κυρά Καλή για να γλυτών’ εντώκεν την πόρταν ’ς σ’ έναν καλύβ’. Ένοιξαν ατέν και εσέβεν απέσ’. ’Σ ση μέσ’ έτον είνας γέρος, τα γένια τ’ άσπρα χιόνια και ολόερα τ’ έστεκαν δώδεκα παλληκάρια. Τα τρία εφόρ’ναν γούνας, τρία είχαν ’ς σα κιφάλια ’τουν τσιτσέκια, τρία είχαν ’ς σα μαλλία ’τουν στάχυα και τρία πα είχαν βοτρύδια.
Χρόνος: Καλώς έρθες ’ς σ’ οσπίτ’ν εμούν, κάθκα να αναπάεσαι.
Κυρά Καλή: Ευχαριστώ σας πολλά.
Χρόνος: Πώς ευρέθες αδακέσ’;
Κυρά Καλή: Έρθα να σερεύω ξύλα για το τσάχι μ’ και επίασ’ εμέν η βρεχή.
Χρόνος: Πώς λέγ’νε σε;
Κυρά Καλή: Τ’ όνεμα μ’ έν’ Καλή.
Χρόνος: Πέει με κυρά Καλή, ντο λέει ο κόσμον για τον Χρόνο και τα παιδία ατ’, τα μήνας; Έμαθα πολλά κατηγορούν’ ατόν.
Κυρά Καλή: Εγώ τιδέν ’κ’ έκ’σα. Ο Χρόνον πα καλός έν’ και τα μήνας πα καλά και ευλοημένα είναι.
Ιανουάριος – Καλαντάρτς: Ο κόσμον λέει για τον Καλαντάρ’ και κατηγορεί ατόν «Άρ’ έρθεν και ο Καλαντάρτς, τα κρύα και τα χιόνια, χιονίζ’, φυσά και βουρκανίζ’ και όλεν την γην παγών’νε». Εσύ ντο λες;

Κυρά Καλή: Εγώ λέω παλληκάρι μ’, τον Καλαντάρ’ οι ανθρώπ’ αναπάουνταν και χαίρουνταν. «Κάθουνταν οι οσπιτιανοί ολόερα σο τσάχ’, χειροδουλεύ’νε οι τρανοί, οι νέοι παρακαδεύ’νε, κι οι πεκιάρ’ κρύον ’κι τερούν, το σεβταλούκ νουνίζ’νε.».

Φεβρουάριος – Κούντουρος: Τον Κούντουρον περιπαίζ’ν’ ατόν και λέγ’νε «Ο Κούντουρον έν’ λειφτός, έν’ ολίγον πα ζαντός».

Κυρά Καλή: Άμα πέει και εκείνο «Έρθεν και ο Κούντουρον, θα τρως πολλά βούτορον».

Μάρτιος – Μάρτ’ς: Κυρά Καλή, ο κόσμον πολλά γουζεύ’ με τον Μάρτ’ και λέει «Ας φουρκίζομεν το Μάρτ’, έχ’ αφώτιστον ινάτ’.».

Κυρά Καλή: Εγώ αγαπώ ατόν και λέω «Καλώς να έρται ο Μάρτ’ς, που λύν’ τα χιόνια και φέρ’ τα χελιδόνια».

Απρίλιος – Απρίλτς: «Απρίλ’τς έρται και περάν’, τ’ άλλο κλαίει, τ’ άλλο γελά», χολιάσκεται ο κόσμον με τον Απρίλ’. Εσύ πα χολιάσκεσαι;

Κυρά Καλή: Πώς να χολιάσκουμαι με τον Απρίλ’; Ατός όντες έρται με το καλόν, φέρ’ τα πρασινάδας, τα χιόνια όλα λύουν και χάν’νταν τα κρυάδας.

Μάιος – Καλομηνάς: Τον Καλομηνά πολλά φογούντανε γιατί εθαρούνε ’ς σον καιρόν ατ’ τα μάισσας ευτάγ’νε μαϊσσουλούκια, αέτσ’ ’κ’ έν’; Και όντες σύρ’ χαλάζ’ περιπαίζ’ν’ ατόν «Τ’ αρνί μ’ επαρακάλ-ν-ατό κι ατό εποίν’νεν νάζια, τα δάκρα μ’ εκατήβαιναν Καλομηνά χαλάζια.».

Κυρά Καλή: Ντο είναι ατά ντο λες; Τον Καλομηνά η καρδία μουν ανοίεται και τραγουδούμε «Όντες έρται ο Καλομηνάς φυτρών’νε τα χορτάρια, ντ’ έμορφα επρασίντσανε τα τσόλια τα παρχάρια».

Ιούνιος – Κερασινόν: «Ο Κερασινόν φέρ’ ήλιον και μαραίν’ σε άμον μήλον», έκ’σα να λέγ’νε κυρά Καλή.

Κυρά Καλή: ’Κ’ έκ’σες καλά. «Ο Κερασινόν φέρ’ ήλιον, ευτάει σε έμνοστον άμον μήλον», λέγ’νε.

Ιούλιος – Χορτοθέρ’τς: Τον Χορτοθέρ’ ’κι θέλετε ατόν για τα πολλά δουλείας και για τ’ ατό αμάν λέτε «Έρθεν και ο Χορτοθέρτς έπαρ’ το δρεπάν’ ’ς σο χέρ’».

Κυρά Καλή: Ευλοημένος Χορτοθέρτς που δί’ μας σε και τρώμε, τ’ αγούρια παίζ’νε κεμεντζέ και τραγωδούν ’ς σ’ αλώνια.

Αύγουστος – Αγουστος: Κυρά Καλή γιαμ’ χολιάσκεσαι και εσύ πα με τον Αύγουστο γιατί τελείται το καλοκαίρ’ και λες «Επάτεσαμ’ ’ς σον Αύγουστον και ’ς ση χιονί’ την άκραν».

Κυρά Καλή: Γιοχ πούλι μ’, ’κ’ επορώ να χολιάσκουμαι με τ’ ατόν. «Αύγουστον σπογγίζ’ τ’ αλώνια και λαρών’ όλια τα πόνια».

Σεπτέμβριος – Σταυρίτες: «Ο Σταυρίτες ’κχύν’ τα φύλλα και μαραίν’ντανε τα ξύλα». Εσύ ντο λες;

Κυρά Καλή: Εγώ λέγω «Ο Σταυρίτες ρεντσιπέρτς (γεωργός), έναν σπέρτς και πέντε παίρτς».

Οκτώβριος – Τρυγομηνάς: Και για τον Τρυγομηνά που ατόσον συρίζ’ και κρύον πα κρεμίζ’;

Κυρά Καλή: Καλόν λόγον θα λέω «Σ’ Αϊ-Δημητρή το μήνα, μη φογάσαι ξάι την πείνα».

Νοέμβριος – Αεργίτες: «Αεργίτες μουρδουλίζ’, ’ς σο ραχίν ανθρώπ’ς φουρκίζ’» λέει ο κόσμον για τον Αεργίτε, εσύ κυρά Καλή πιστεύ’ς α’;

Κυρά Καλή: Ντο άσκεμα λόγια είν’ ατά, σους παίδα. Ο Αεργίτες πα καλός έν’ και όπως λέει η τραγωδία «Κρυάδας και χιόνια πολλά έγκε μας Αεργίτες, ’ς σον κρύον π’ ευτάει σεβταλούκ, θα έν’ πολλά τεχνίτες».

Δεκέμβριος – Χριστιαννάρτς: Και τον Χριστιαννάρ’ πα επίασεν ο κόσμον ’ς σο στόμαν ατ’. Λέει και για τ’ ατόν «Χριστιαννάρτς φέρ’ τον κρύον, ναϊλί εκείνον που ’κ’ έχ’ βίον».

Κυρά Καλή: Τέρεν παλληκάρι μ’, τον Χριστιαννάρ’ έχουμεν τρανόν χαράν γιατί ο Χριστόν εγεννέθεν, τα μήνας γίν’νταν δώδεκα κι ο χρόνον πα ετελέθεν.

Χρόνος: Αέτσ’ πως λες κυρά Καλή, όλια τα μήνας είναι καλά.

Κυρά Καλή: Καλά και ευλοημένα.

Χρόνος: Αέτσ’ αν έν’ φέρτε ’ς σην κυρά Καλή ατά ντο είπα σας.

Τα παιδία φέρ’νε έναν δεμάτ’ ξύλα και έναν σακούλ’ μικρόν.

Χρόνος: Κυρά Καλή ατά τα ξύλα και ατό το σακκουλόπον είναι για τ’ εσέν’. Τέρεν, το σακκουλόπον θα ανοίεις ατό μαναχόν όντες θα πας ’ς σ’ οσπίτι σ’ και κλειδώντς την πόρταν. Να έεις καλόν στράταν!

Κυρά Καλή: Πολλά ευχαριστώ σας, να είστουν καλά.

Παραμυθάς: Η κυρά Καλή όντες έφτασε ’ς σ’ οσπίτ’ν ατ’ς και εκλείδωσεν την πόρταν, ένοιξεν το σακουλόπον και ντο να ελέπ’. Έτον γομάτο χρυσά φλουρία.
Με τ’ ολίγον καιρόν η κυρά Καλή εποίκεν ένα καινούρ’ έμορφον οσπίτ’, ολόερα με δέντρα και τσιτσέκια. Εζήν’νεν χαρεμέντσα με τα παιδία-ν-ατ’ς και επερανήνε πολλά καλά. Με τα παράδας που εδέκεν ατέν ο Χρόνον εβοήθησε και άλλτς ανθρώπ’ς που ’κ’ είχαν.
Είνας γειτονάβα, η κυρά Κακή, εζέλεψεν ατέν και ερώτεσεν ατέν:
-Ντο ίνεται με τ’ εσέν, εσύ φτωχέσσα γαρή που εύρες ατόσα παράδας; Γιαμ’ εσόεψες ατά;
Η κυρά Καλή είπεν ατέν την ιστορίαν όπως έντον.
Η γειτονάβα έτον ζεγκίναινα, αμά εζέλεψεν την κυρά Καλή. Καιρόν ’κ’ εχάσεν, εξέβεν ’ς σο ραχίν. Εύρεν το καλύβιν, εντώκεν την πόρταν, ένοιξαν ατέν τα παλληκάρια και εσέγκαν ατέν απέσ’.

Οι Μήνες: Καλημερία θεία, κάθκα να τρώγουμε.

Κυρά Κακή: Κακέσσα και αναθεμάτιστος θέλτς να λες, τα χέρια μ’ ένταν ξύλα ας σον κρύον και τα ποδάρια μ’ επάγωσαν με τ’ ατόν τον καιρόν, κακόν χρόνον να έχ’.

Χρόνος: Έλα σουμά ’ς σο τσάχ’ να χουλείσαι. Πέει με πώς λέγ’νε σε;

Κυρά Κακή: Ο δεξάμενο μ’ εφώτ’σεν εμέν Κερεκή, άμα εγώ εποίκ’ ατό Κακή. Όντες ακούν’ τ’ όνεμα μ’ κανείς ’κι σουμών’ να ψαλαφά παράδας.

Χρόνος: Κυρά Κακή ας σα δώδεκα τα μήνας, τίναν αγαπάς κι άλλο πολλά;

Κυρά Κακή: Κακόν χάλ’ έχ’νε, καν’νάν ’κι αγαπώ.

Χρόνος: Γιάτι ’κι αγαπάς ατσέ, ντο εποίκαν’ εσέν; Κάτ’ καλό θα έχ’νε. Ας παίρουμ’ ατσέ έναν έναν.

Ιανουάριος – Καλαντάρτς: Ας αρχινούμε ας σον Καλαντάρ’. «Ο Καλαντάρτς φέρ’ νεοχρονίαν, χαρά, γέλος και δουλείαν».

Κυρά Κακή: Καλανταρί αγγούρια.

Φεβρουάριος – Κούντουρος: «Τον Κούντουρον γεννούν τα ζα, τα κοσσάρας, τα ωβά, φτάγ’νε ανθρώπ’ το φούστορον, σύρ’νε απάν’ το βούτορον».

Κυρά Κακή: Ποίος ο Κούντουρον, ο Κούτσουρον, ο ουραδοκομμένον; Ποδεδίζω το Χριστό σ’, ο Κούντουρον έν’ λειφτός.

Μάρτιος – Μάρτ’ς: «Ο Μάρτ’ς φέρ’ τα χελιδόνια, κελαηδούν και λύν’ τα χιόνια» ατό καλό ’κ’ έν’;

Κυρά Κακή: Χάσον ατόν τον αγέλαστον και τον θεοχάλαστον. «Ο Μάρτ’ς έρται και διαβαίν’, άλλτς παγών’ και άλλτς χουλαίν’».

Απρίλιος – Απρίλτς: Για τον Απρίλ’ ορθά λέει ο κόσμον «Απρίλην έβρεξεν, το κοκκίν έστρωσεν».

Κυρά Κακή: Και εγώ πα λέω, «Απρίλτς κι αν εκατεπράεσεν, απρινάρευτος ’κ’ εξέβεν».

Μάιος – Καλομηνάς: «Καλομηνά η βρεχή και τη Θεού η ευχή, τ’ έναν τ’ άλλο ομοιάζ’νεν και κοκκία ωβάζ’νεν».

Κυρά Κακή: Και όντες σύρ’ το χαλάζ’ ατότε θα λέγω σε «Έρθεν ο Καλομηνάς, βόστ’ τσιτσέκια αν πεινάς».

Ιούνιος – Κερασινόν: Άμα ο Κερασινόν έν’ καλός. «Έρθεν ο Κερασινόν, εχουλέθεν ο καιρόν, τρώμε κόκκινα κεράσια, βούτορον με τα χασχάσια».

Κυρά Κακή: Ούμπαν ακούς πολλά κεράσια, έπαρ’ και μικρόν καλάθ’.

Ιούλιος – Χορτοθέρ’τς: Για τον Χορτοθέρ’ ντο επορείς και λες; «Επάτεσεν ο Χορτοθέρτς, τα ιπωρ’κά εβγαίν’νε, γαρτύν’νε τα χορταρικά, τα στάχυα κιφαλών’νε».

Κυρά Κακή: Καλά λες ατα, αμά ’κι νουνίεις το θέρος και την νεγκασία. Με τ’ έναν δρεπάν’ είμεσε ’ς σο χέρ’, όλεν τον Χορτοθέρ’. Και όντες ’κι τελείται η δουλεία λέγ’νε σε «Θερίστ’ αργάτ’ θερίστ’ αργάτ’, θα σπάζω την κοσσάραν, κι αν ’κι τελείται το χωράφ’, θα σπάζω την κασκάραν».

Αύγουστος – Άγουστος: Άμα για τον Άγουστον τιδέν κακόν ’κ’ έεις να λες. «Ο Άγουστον αλωνίζ’, τ’ οικοκύρτς χαρεντερίζ’».

Κυρά Κακή: Η χαρά ας σα πατσάχια τουν τρέχ’, ’κ’ ελέπ’ς. Νε παι πώς να χάρουμες «Τ’ Αυγούστ’, η έμπα τ’ καλοκαίρ’, η έβγα τ’ τη χιονί η άκραν».

Σεπτέμβριος – Σταυρίτες: Τα καλά τη Σταυρίτε είν’ πολλά, ’κ’ επορείς να λες. «Σταυρίτε καλωσόρισμαν με τη ποπά ευχία, οσπίτια και οσπιτιανοί, γομάτον ευλοΐαν».

Κυρά Κακή: Ανασπάλτς «Σταυρίτα φαίνεται γραού (πάχνη) και δείσα (ομίχλη) ’ς σα ραχία και αρχινούν τα φυσετούς (δυνατοί άνεμοι), σκαλών’νε τα κρυάδας».

Οκτώβριος – Τρυγομηνάς: Για τον Τρυγομηνά πα θα λες; «Ο Τρυγομηνάς έν’ ζεγκίντς, φέρ’ κρύα νερά και πίντς».

Κυρά Κακή: Ανάθεμ’ άτον τον κατάβρεχο. «Βίρα βρέχ’ και βουρκανίζ’ και τα φύλλα κιτρινίζ’».

Νοέμβριος – Αεργίτες: Κυρά Κακή ας σον Αεργίτα, μ’ έεις παράπονον. «Τ’ Αεργίτα, ας σο λιμάν’, τα χαψία ’ς σο τηγάν’».

Κυρά Κακή: Ποτάμια τα παράπονα μ’ κι ας ατόν τον χιονόβρεχον. «Αεργίτα χειμός καιρός και χιόνια ’ς σα ραχία, πολλά χιόνια εσκέπασαν παρχάρια και χωρία».

Δεκέμβριος – Χριστιαννάρτς: Γιαμ’ θα πιάντς και τον Χριστιαννάρ’ ’ς σο στόμα σ’, ανευλόητη; Τον Χριστιαννάρ’ «Χριστός ’γεννέθεν, χαρά ’ς σον κόσμον».

Κυρά Κακή: Εγεννέθεν ο Χριστόν ’κι λέω, δοξασμένο τ’ όνομαν ατ’, άμα πολλά παράδας φεύ’νε ατά τα ημέρας γιατί «Τη Χριστού όλ’ αναλλάζ’νε και τα πετεινάρια σπάζ’νε».

Χρόνος: Αέτσ’ πως λες κυρά Κακή, όλια τα μήνας είναι κακά.

Κυρά Κακή: Κακά και ανευλόητα.

Χρόνος: Αέτσ’ αν έν’ φέρτε ’ς σην κυρά Κακή ατά ντο είπα σας.

Τα παιδία φέρ’νε έναν δεμάτ’ ξύλα και έναν σακούλ’ μικρόν.

Χρόνος: Κυρά Κακή ατά τα ξύλα και ατό το σακκουλόπον είναι για τ’ εσέν’. Τέρεν, το σακκουλόπον θα ανοίεις ατό μανάχο όντες θα πας ’ς σ’ οσπίτι σ’ και κλειδώντς καλά καλά την πόρταν. Να έεις καλόν στράταν!
Παραμυθάς: Η κυρά Κακή αγληγορετά έφυεν. Έσ’κωσεν κι έσυρε τα ξύλα οξωκέσ’ ας σο καλύβιν, εκράτεσεν σπιχτά το σακκουλόπον ’ς σα χέρια τ’ς και έτρεξεν ’ς σ’ οσπίτ’ν ατ’ς. Μίαν εσπάλτσεν καλά τα παραθύρια και την πόρταν κι επεκεί ένοιξεν το σακκουλόπον. Και ντο ελέπ’, απέσ’ είχεν μανάχο λιθάρια. Αέτσ’ επαίρεν έναν καλόν μάθημα για την κακίαν ατ’ς και τα άσκεμα τα λόγια τ’ς. Η κυρά Καλή πα έζησεν καλά κι εμείς κι άλλο καλλίον.





Η κυρά Καλή και τα 12 μήνας
Πρόκειται για τη διασκευή του παραδοσιακού παραμυθιού «Η κυρά καλή και οι δώδεκα μήνες» στην ποντιακή διάλεκτο, της Χρύσας Μαυρίδου, με την πολύτιμη βοήθεια του Σάββα Σαλπιγγίδη και της Αρχοντούλας Κωνσταντινίδου, η οποία έκανε τη διόρθωση των ποντιακών του κειμένου.
Παραμυθάς: ’Σ σα παλαιά τα χρόνια εζήν’νεν είνας φτωχέσσα γαρή, η κυρά Καλή. Έναν ημέραν εξέβεν ’ς σο ραχίν να σερεύ’ ξύλα για το τσάχ’. Αναχάπαρα επάτεσεν η βρεχή. Η κυρά Καλή για να γλυτών’ εντώκεν την πόρταν ’ς σ’ έναν καλύβ’. Ένοιξαν ατέν και εσέβεν απέσ’. ’Σ ση μέσ’ έτον είνας γέρος, τα γένια τ’ άσπρα χιόνια και ολόερα τ’ έστεκαν δώδεκα παλληκάρια. Τα τρία εφόρ’ναν γούνας, τρία είχαν ’ς σα κιφάλια ’τουν τσιτσέκια, τρία είχαν ’ς σα μαλλία ’τουν στάχυα και τρία πα είχαν βοτρύδια.
Χρόνος: Καλώς έρθες ’ς σ’ οσπίτ’ν εμούν, κάθκα να αναπάεσαι.
Κυρά Καλή: Ευχαριστώ σας πολλά.
Χρόνος: Πώς ευρέθες αδακέσ’;
Κυρά Καλή: Έρθα να σερεύω ξύλα για το τσάχι μ’ και επίασ’ εμέν η βρεχή.
Χρόνος: Πώς λέγ’νε σε;
Κυρά Καλή: Τ’ όνεμα μ’ έν’ Καλή.
Χρόνος: Πέει με κυρά Καλή, ντο λέει ο κόσμον για τον Χρόνο και τα παιδία ατ’, τα μήνας; Έμαθα πολλά κατηγορούν’ ατόν.
Κυρά Καλή: Εγώ τιδέν ’κ’ έκ’σα. Ο Χρόνον πα καλός έν’ και τα μήνας πα καλά και ευλοημένα είναι.
Ιανουάριος – Καλαντάρτς: Ο κόσμον λέει για τον Καλαντάρ’ και κατηγορεί ατόν «Άρ’ έρθεν και ο Καλαντάρτς, τα κρύα και τα χιόνια, χιονίζ’, φυσά και βουρκανίζ’ και όλεν την γην παγών’νε». Εσύ ντο λες;

Κυρά Καλή: Εγώ λέω παλληκάρι μ’, τον Καλαντάρ’ οι ανθρώπ’ αναπάουνταν και χαίρουνταν. «Κάθουνταν οι οσπιτιανοί ολόερα σο τσάχ’, χειροδουλεύ’νε οι τρανοί, οι νέοι παρακαδεύ’νε, κι οι πεκιάρ’ κρύον ’κι τερούν, το σεβταλούκ νουνίζ’νε.».

Φεβρουάριος – Κούντουρος: Τον Κούντουρον περιπαίζ’ν’ ατόν και λέγ’νε «Ο Κούντουρον έν’ λειφτός, έν’ ολίγον πα ζαντός».

Κυρά Καλή: Άμα πέει και εκείνο «Έρθεν και ο Κούντουρον, θα τρως πολλά βούτορον».

Μάρτιος – Μάρτ’ς: Κυρά Καλή, ο κόσμον πολλά γουζεύ’ με τον Μάρτ’ και λέει «Ας φουρκίζομεν το Μάρτ’, έχ’ αφώτιστον ινάτ’.».

Κυρά Καλή: Εγώ αγαπώ ατόν και λέω «Καλώς να έρται ο Μάρτ’ς, που λύν’ τα χιόνια και φέρ’ τα χελιδόνια».

Απρίλιος – Απρίλτς: «Απρίλ’τς έρται και περάν’, τ’ άλλο κλαίει, τ’ άλλο γελά», χολιάσκεται ο κόσμον με τον Απρίλ’. Εσύ πα χολιάσκεσαι;

Κυρά Καλή: Πώς να χολιάσκουμαι με τον Απρίλ’; Ατός όντες έρται με το καλόν, φέρ’ τα πρασινάδας, τα χιόνια όλα λύουν και χάν’νταν τα κρυάδας.

Μάιος – Καλομηνάς: Τον Καλομηνά πολλά φογούντανε γιατί εθαρούνε ’ς σον καιρόν ατ’ τα μάισσας ευτάγ’νε μαϊσσουλούκια, αέτσ’ ’κ’ έν’; Και όντες σύρ’ χαλάζ’ περιπαίζ’ν’ ατόν «Τ’ αρνί μ’ επαρακάλ-ν-ατό κι ατό εποίν’νεν νάζια, τα δάκρα μ’ εκατήβαιναν Καλομηνά χαλάζια.».

Κυρά Καλή: Ντο είναι ατά ντο λες; Τον Καλομηνά η καρδία μουν ανοίεται και τραγουδούμε «Όντες έρται ο Καλομηνάς φυτρών’νε τα χορτάρια, ντ’ έμορφα επρασίντσανε τα τσόλια τα παρχάρια».

Ιούνιος – Κερασινόν: «Ο Κερασινόν φέρ’ ήλιον και μαραίν’ σε άμον μήλον», έκ’σα να λέγ’νε κυρά Καλή.

Κυρά Καλή: ’Κ’ έκ’σες καλά. «Ο Κερασινόν φέρ’ ήλιον, ευτάει σε έμνοστον άμον μήλον», λέγ’νε.

Ιούλιος – Χορτοθέρ’τς: Τον Χορτοθέρ’ ’κι θέλετε ατόν για τα πολλά δουλείας και για τ’ ατό αμάν λέτε «Έρθεν και ο Χορτοθέρτς έπαρ’ το δρεπάν’ ’ς σο χέρ’».

Κυρά Καλή: Ευλοημένος Χορτοθέρτς που δί’ μας σε και τρώμε, τ’ αγούρια παίζ’νε κεμεντζέ και τραγωδούν ’ς σ’ αλώνια.

Αύγουστος – Αγουστος: Κυρά Καλή γιαμ’ χολιάσκεσαι και εσύ πα με τον Αύγουστο γιατί τελείται το καλοκαίρ’ και λες «Επάτεσαμ’ ’ς σον Αύγουστον και ’ς ση χιονί’ την άκραν».

Κυρά Καλή: Γιοχ πούλι μ’, ’κ’ επορώ να χολιάσκουμαι με τ’ ατόν. «Αύγουστον σπογγίζ’ τ’ αλώνια και λαρών’ όλια τα πόνια».

Σεπτέμβριος – Σταυρίτες: «Ο Σταυρίτες ’κχύν’ τα φύλλα και μαραίν’ντανε τα ξύλα». Εσύ ντο λες;

Κυρά Καλή: Εγώ λέγω «Ο Σταυρίτες ρεντσιπέρτς (γεωργός), έναν σπέρτς και πέντε παίρτς».

Οκτώβριος – Τρυγομηνάς: Και για τον Τρυγομηνά που ατόσον συρίζ’ και κρύον πα κρεμίζ’;

Κυρά Καλή: Καλόν λόγον θα λέω «Σ’ Αϊ-Δημητρή το μήνα, μη φογάσαι ξάι την πείνα».

Νοέμβριος – Αεργίτες: «Αεργίτες μουρδουλίζ’, ’ς σο ραχίν ανθρώπ’ς φουρκίζ’» λέει ο κόσμον για τον Αεργίτε, εσύ κυρά Καλή πιστεύ’ς α’;

Κυρά Καλή: Ντο άσκεμα λόγια είν’ ατά, σους παίδα. Ο Αεργίτες πα καλός έν’ και όπως λέει η τραγωδία «Κρυάδας και χιόνια πολλά έγκε μας Αεργίτες, ’ς σον κρύον π’ ευτάει σεβταλούκ, θα έν’ πολλά τεχνίτες».

Δεκέμβριος – Χριστιαννάρτς: Και τον Χριστιαννάρ’ πα επίασεν ο κόσμον ’ς σο στόμαν ατ’. Λέει και για τ’ ατόν «Χριστιαννάρτς φέρ’ τον κρύον, ναϊλί εκείνον που ’κ’ έχ’ βίον».

Κυρά Καλή: Τέρεν παλληκάρι μ’, τον Χριστιαννάρ’ έχουμεν τρανόν χαράν γιατί ο Χριστόν εγεννέθεν, τα μήνας γίν’νταν δώδεκα κι ο χρόνον πα ετελέθεν.

Χρόνος: Αέτσ’ πως λες κυρά Καλή, όλια τα μήνας είναι καλά.

Κυρά Καλή: Καλά και ευλοημένα.

Χρόνος: Αέτσ’ αν έν’ φέρτε ’ς σην κυρά Καλή ατά ντο είπα σας.

Τα παιδία φέρ’νε έναν δεμάτ’ ξύλα και έναν σακούλ’ μικρόν.

Χρόνος: Κυρά Καλή ατά τα ξύλα και ατό το σακκουλόπον είναι για τ’ εσέν’. Τέρεν, το σακκουλόπον θα ανοίεις ατό μαναχόν όντες θα πας ’ς σ’ οσπίτι σ’ και κλειδώντς την πόρταν. Να έεις καλόν στράταν!

Κυρά Καλή: Πολλά ευχαριστώ σας, να είστουν καλά.

Παραμυθάς: Η κυρά Καλή όντες έφτασε ’ς σ’ οσπίτ’ν ατ’ς και εκλείδωσεν την πόρταν, ένοιξεν το σακουλόπον και ντο να ελέπ’. Έτον γομάτο χρυσά φλουρία.
Με τ’ ολίγον καιρόν η κυρά Καλή εποίκεν ένα καινούρ’ έμορφον οσπίτ’, ολόερα με δέντρα και τσιτσέκια. Εζήν’νεν χαρεμέντσα με τα παιδία-ν-ατ’ς και επερανήνε πολλά καλά. Με τα παράδας που εδέκεν ατέν ο Χρόνον εβοήθησε και άλλτς ανθρώπ’ς που ’κ’ είχαν.
Είνας γειτονάβα, η κυρά Κακή, εζέλεψεν ατέν και ερώτεσεν ατέν:
-Ντο ίνεται με τ’ εσέν, εσύ φτωχέσσα γαρή που εύρες ατόσα παράδας; Γιαμ’ εσόεψες ατά;
Η κυρά Καλή είπεν ατέν την ιστορίαν όπως έντον.
Η γειτονάβα έτον ζεγκίναινα, αμά εζέλεψεν την κυρά Καλή. Καιρόν ’κ’ εχάσεν, εξέβεν ’ς σο ραχίν. Εύρεν το καλύβιν, εντώκεν την πόρταν, ένοιξαν ατέν τα παλληκάρια και εσέγκαν ατέν απέσ’.

Οι Μήνες: Καλημερία θεία, κάθκα να τρώγουμε.

Κυρά Κακή: Κακέσσα και αναθεμάτιστος θέλτς να λες, τα χέρια μ’ ένταν ξύλα ας σον κρύον και τα ποδάρια μ’ επάγωσαν με τ’ ατόν τον καιρόν, κακόν χρόνον να έχ’.

Χρόνος: Έλα σουμά ’ς σο τσάχ’ να χουλείσαι. Πέει με πώς λέγ’νε σε;

Κυρά Κακή: Ο δεξάμενο μ’ εφώτ’σεν εμέν Κερεκή, άμα εγώ εποίκ’ ατό Κακή. Όντες ακούν’ τ’ όνεμα μ’ κανείς ’κι σουμών’ να ψαλαφά παράδας.

Χρόνος: Κυρά Κακή ας σα δώδεκα τα μήνας, τίναν αγαπάς κι άλλο πολλά;

Κυρά Κακή: Κακόν χάλ’ έχ’νε, καν’νάν ’κι αγαπώ.

Χρόνος: Γιάτι ’κι αγαπάς ατσέ, ντο εποίκαν’ εσέν; Κάτ’ καλό θα έχ’νε. Ας παίρουμ’ ατσέ έναν έναν.

Ιανουάριος – Καλαντάρτς: Ας αρχινούμε ας σον Καλαντάρ’. «Ο Καλαντάρτς φέρ’ νεοχρονίαν, χαρά, γέλος και δουλείαν».

Κυρά Κακή: Καλανταρί αγγούρια.

Φεβρουάριος – Κούντουρος: «Τον Κούντουρον γεννούν τα ζα, τα κοσσάρας, τα ωβά, φτάγ’νε ανθρώπ’ το φούστορον, σύρ’νε απάν’ το βούτορον».

Κυρά Κακή: Ποίος ο Κούντουρον, ο Κούτσουρον, ο ουραδοκομμένον; Ποδεδίζω το Χριστό σ’, ο Κούντουρον έν’ λειφτός.

Μάρτιος – Μάρτ’ς: «Ο Μάρτ’ς φέρ’ τα χελιδόνια, κελαηδούν και λύν’ τα χιόνια» ατό καλό ’κ’ έν’;

Κυρά Κακή: Χάσον ατόν τον αγέλαστον και τον θεοχάλαστον. «Ο Μάρτ’ς έρται και διαβαίν’, άλλτς παγών’ και άλλτς χουλαίν’».

Απρίλιος – Απρίλτς: Για τον Απρίλ’ ορθά λέει ο κόσμον «Απρίλην έβρεξεν, το κοκκίν έστρωσεν».

Κυρά Κακή: Και εγώ πα λέω, «Απρίλτς κι αν εκατεπράεσεν, απρινάρευτος ’κ’ εξέβεν».

Μάιος – Καλομηνάς: «Καλομηνά η βρεχή και τη Θεού η ευχή, τ’ έναν τ’ άλλο ομοιάζ’νεν και κοκκία ωβάζ’νεν».

Κυρά Κακή: Και όντες σύρ’ το χαλάζ’ ατότε θα λέγω σε «Έρθεν ο Καλομηνάς, βόστ’ τσιτσέκια αν πεινάς».

Ιούνιος – Κερασινόν: Άμα ο Κερασινόν έν’ καλός. «Έρθεν ο Κερασινόν, εχουλέθεν ο καιρόν, τρώμε κόκκινα κεράσια, βούτορον με τα χασχάσια».

Κυρά Κακή: Ούμπαν ακούς πολλά κεράσια, έπαρ’ και μικρόν καλάθ’.

Ιούλιος – Χορτοθέρ’τς: Για τον Χορτοθέρ’ ντο επορείς και λες; «Επάτεσεν ο Χορτοθέρτς, τα ιπωρ’κά εβγαίν’νε, γαρτύν’νε τα χορταρικά, τα στάχυα κιφαλών’νε».

Κυρά Κακή: Καλά λες ατα, αμά ’κι νουνίεις το θέρος και την νεγκασία. Με τ’ έναν δρεπάν’ είμεσε ’ς σο χέρ’, όλεν τον Χορτοθέρ’. Και όντες ’κι τελείται η δουλεία λέγ’νε σε «Θερίστ’ αργάτ’ θερίστ’ αργάτ’, θα σπάζω την κοσσάραν, κι αν ’κι τελείται το χωράφ’, θα σπάζω την κασκάραν».

Αύγουστος – Άγουστος: Άμα για τον Άγουστον τιδέν κακόν ’κ’ έεις να λες. «Ο Άγουστον αλωνίζ’, τ’ οικοκύρτς χαρεντερίζ’».

Κυρά Κακή: Η χαρά ας σα πατσάχια τουν τρέχ’, ’κ’ ελέπ’ς. Νε παι πώς να χάρουμες «Τ’ Αυγούστ’, η έμπα τ’ καλοκαίρ’, η έβγα τ’ τη χιονί η άκραν».

Σεπτέμβριος – Σταυρίτες: Τα καλά τη Σταυρίτε είν’ πολλά, ’κ’ επορείς να λες. «Σταυρίτε καλωσόρισμαν με τη ποπά ευχία, οσπίτια και οσπιτιανοί, γομάτον ευλοΐαν».

Κυρά Κακή: Ανασπάλτς «Σταυρίτα φαίνεται γραού (πάχνη) και δείσα (ομίχλη) ’ς σα ραχία και αρχινούν τα φυσετούς (δυνατοί άνεμοι), σκαλών’νε τα κρυάδας».

Οκτώβριος – Τρυγομηνάς: Για τον Τρυγομηνά πα θα λες; «Ο Τρυγομηνάς έν’ ζεγκίντς, φέρ’ κρύα νερά και πίντς».

Κυρά Κακή: Ανάθεμ’ άτον τον κατάβρεχο. «Βίρα βρέχ’ και βουρκανίζ’ και τα φύλλα κιτρινίζ’».

Νοέμβριος – Αεργίτες: Κυρά Κακή ας σον Αεργίτα, μ’ έεις παράπονον. «Τ’ Αεργίτα, ας σο λιμάν’, τα χαψία ’ς σο τηγάν’».

Κυρά Κακή: Ποτάμια τα παράπονα μ’ κι ας ατόν τον χιονόβρεχον. «Αεργίτα χειμός καιρός και χιόνια ’ς σα ραχία, πολλά χιόνια εσκέπασαν παρχάρια και χωρία».

Δεκέμβριος – Χριστιαννάρτς: Γιαμ’ θα πιάντς και τον Χριστιαννάρ’ ’ς σο στόμα σ’, ανευλόητη; Τον Χριστιαννάρ’ «Χριστός ’γεννέθεν, χαρά ’ς σον κόσμον».

Κυρά Κακή: Εγεννέθεν ο Χριστόν ’κι λέω, δοξασμένο τ’ όνομαν ατ’, άμα πολλά παράδας φεύ’νε ατά τα ημέρας γιατί «Τη Χριστού όλ’ αναλλάζ’νε και τα πετεινάρια σπάζ’νε».

Χρόνος: Αέτσ’ πως λες κυρά Κακή, όλια τα μήνας είναι κακά.

Κυρά Κακή: Κακά και ανευλόητα.

Χρόνος: Αέτσ’ αν έν’ φέρτε ’ς σην κυρά Κακή ατά ντο είπα σας.

Τα παιδία φέρ’νε έναν δεμάτ’ ξύλα και έναν σακούλ’ μικρόν.

Χρόνος: Κυρά Κακή ατά τα ξύλα και ατό το σακκουλόπον είναι για τ’ εσέν’. Τέρεν, το σακκουλόπον θα ανοίεις ατό μανάχο όντες θα πας ’ς σ’ οσπίτι σ’ και κλειδώντς καλά καλά την πόρταν. Να έεις καλόν στράταν!
Παραμυθάς: Η κυρά Κακή αγληγορετά έφυεν. Έσ’κωσεν κι έσυρε τα ξύλα οξωκέσ’ ας σο καλύβιν, εκράτεσεν σπιχτά το σακκουλόπον ’ς σα χέρια τ’ς και έτρεξεν ’ς σ’ οσπίτ’ν ατ’ς. Μίαν εσπάλτσεν καλά τα παραθύρια και την πόρταν κι επεκεί ένοιξεν το σακκουλόπον. Και ντο ελέπ’, απέσ’ είχεν μανάχο λιθάρια. Αέτσ’ επαίρεν έναν καλόν μάθημα για την κακίαν ατ’ς και τα άσκεμα τα λόγια τ’ς. Η κυρά Καλή πα έζησεν καλά κι εμείς κι άλλο καλλίον.





Η κυρά Καλή και τα 12 μήνας
Πρόκειται για τη διασκευή του παραδοσιακού παραμυθιού «Η κυρά καλή και οι δώδεκα μήνες» στην ποντιακή διάλεκτο, της Χρύσας Μαυρίδου, με την πολύτιμη βοήθεια του Σάββα Σαλπιγγίδη και της Αρχοντούλας Κωνσταντινίδου, η οποία έκανε τη διόρθωση των ποντιακών του κειμένου.
Παραμυθάς: ’Σ σα παλαιά τα χρόνια εζήν’νεν είνας φτωχέσσα γαρή, η κυρά Καλή. Έναν ημέραν εξέβεν ’ς σο ραχίν να σερεύ’ ξύλα για το τσάχ’. Αναχάπαρα επάτεσεν η βρεχή. Η κυρά Καλή για να γλυτών’ εντώκεν την πόρταν ’ς σ’ έναν καλύβ’. Ένοιξαν ατέν και εσέβεν απέσ’. ’Σ ση μέσ’ έτον είνας γέρος, τα γένια τ’ άσπρα χιόνια και ολόερα τ’ έστεκαν δώδεκα παλληκάρια. Τα τρία εφόρ’ναν γούνας, τρία είχαν ’ς σα κιφάλια ’τουν τσιτσέκια, τρία είχαν ’ς σα μαλλία ’τουν στάχυα και τρία πα είχαν βοτρύδια.
Χρόνος: Καλώς έρθες ’ς σ’ οσπίτ’ν εμούν, κάθκα να αναπάεσαι.
Κυρά Καλή: Ευχαριστώ σας πολλά.
Χρόνος: Πώς ευρέθες αδακέσ’;
Κυρά Καλή: Έρθα να σερεύω ξύλα για το τσάχι μ’ και επίασ’ εμέν η βρεχή.
Χρόνος: Πώς λέγ’νε σε;
Κυρά Καλή: Τ’ όνεμα μ’ έν’ Καλή.
Χρόνος: Πέει με κυρά Καλή, ντο λέει ο κόσμον για τον Χρόνο και τα παιδία ατ’, τα μήνας; Έμαθα πολλά κατηγορούν’ ατόν.
Κυρά Καλή: Εγώ τιδέν ’κ’ έκ’σα. Ο Χρόνον πα καλός έν’ και τα μήνας πα καλά και ευλοημένα είναι.
Ιανουάριος – Καλαντάρτς: Ο κόσμον λέει για τον Καλαντάρ’ και κατηγορεί ατόν «Άρ’ έρθεν και ο Καλαντάρτς, τα κρύα και τα χιόνια, χιονίζ’, φυσά και βουρκανίζ’ και όλεν την γην παγών’νε». Εσύ ντο λες;

Κυρά Καλή: Εγώ λέω παλληκάρι μ’, τον Καλαντάρ’ οι ανθρώπ’ αναπάουνταν και χαίρουνταν. «Κάθουνταν οι οσπιτιανοί ολόερα σο τσάχ’, χειροδουλεύ’νε οι τρανοί, οι νέοι παρακαδεύ’νε, κι οι πεκιάρ’ κρύον ’κι τερούν, το σεβταλούκ νουνίζ’νε.».

Φεβρουάριος – Κούντουρος: Τον Κούντουρον περιπαίζ’ν’ ατόν και λέγ’νε «Ο Κούντουρον έν’ λειφτός, έν’ ολίγον πα ζαντός».

Κυρά Καλή: Άμα πέει και εκείνο «Έρθεν και ο Κούντουρον, θα τρως πολλά βούτορον».

Μάρτιος – Μάρτ’ς: Κυρά Καλή, ο κόσμον πολλά γουζεύ’ με τον Μάρτ’ και λέει «Ας φουρκίζομεν το Μάρτ’, έχ’ αφώτιστον ινάτ’.».

Κυρά Καλή: Εγώ αγαπώ ατόν και λέω «Καλώς να έρται ο Μάρτ’ς, που λύν’ τα χιόνια και φέρ’ τα χελιδόνια».

Απρίλιος – Απρίλτς: «Απρίλ’τς έρται και περάν’, τ’ άλλο κλαίει, τ’ άλλο γελά», χολιάσκεται ο κόσμον με τον Απρίλ’. Εσύ πα χολιάσκεσαι;

Κυρά Καλή: Πώς να χολιάσκουμαι με τον Απρίλ’; Ατός όντες έρται με το καλόν, φέρ’ τα πρασινάδας, τα χιόνια όλα λύουν και χάν’νταν τα κρυάδας.

Μάιος – Καλομηνάς: Τον Καλομηνά πολλά φογούντανε γιατί εθαρούνε ’ς σον καιρόν ατ’ τα μάισσας ευτάγ’νε μαϊσσουλούκια, αέτσ’ ’κ’ έν’; Και όντες σύρ’ χαλάζ’ περιπαίζ’ν’ ατόν «Τ’ αρνί μ’ επαρακάλ-ν-ατό κι ατό εποίν’νεν νάζια, τα δάκρα μ’ εκατήβαιναν Καλομηνά χαλάζια.».

Κυρά Καλή: Ντο είναι ατά ντο λες; Τον Καλομηνά η καρδία μουν ανοίεται και τραγουδούμε «Όντες έρται ο Καλομηνάς φυτρών’νε τα χορτάρια, ντ’ έμορφα επρασίντσανε τα τσόλια τα παρχάρια».

Ιούνιος – Κερασινόν: «Ο Κερασινόν φέρ’ ήλιον και μαραίν’ σε άμον μήλον», έκ’σα να λέγ’νε κυρά Καλή.

Κυρά Καλή: ’Κ’ έκ’σες καλά. «Ο Κερασινόν φέρ’ ήλιον, ευτάει σε έμνοστον άμον μήλον», λέγ’νε.

Ιούλιος – Χορτοθέρ’τς: Τον Χορτοθέρ’ ’κι θέλετε ατόν για τα πολλά δουλείας και για τ’ ατό αμάν λέτε «Έρθεν και ο Χορτοθέρτς έπαρ’ το δρεπάν’ ’ς σο χέρ’».

Κυρά Καλή: Ευλοημένος Χορτοθέρτς που δί’ μας σε και τρώμε, τ’ αγούρια παίζ’νε κεμεντζέ και τραγωδούν ’ς σ’ αλώνια.

Αύγουστος – Αγουστος: Κυρά Καλή γιαμ’ χολιάσκεσαι και εσύ πα με τον Αύγουστο γιατί τελείται το καλοκαίρ’ και λες «Επάτεσαμ’ ’ς σον Αύγουστον και ’ς ση χιονί’ την άκραν».

Κυρά Καλή: Γιοχ πούλι μ’, ’κ’ επορώ να χολιάσκουμαι με τ’ ατόν. «Αύγουστον σπογγίζ’ τ’ αλώνια και λαρών’ όλια τα πόνια».

Σεπτέμβριος – Σταυρίτες: «Ο Σταυρίτες ’κχύν’ τα φύλλα και μαραίν’ντανε τα ξύλα». Εσύ ντο λες;

Κυρά Καλή: Εγώ λέγω «Ο Σταυρίτες ρεντσιπέρτς (γεωργός), έναν σπέρτς και πέντε παίρτς».

Οκτώβριος – Τρυγομηνάς: Και για τον Τρυγομηνά που ατόσον συρίζ’ και κρύον πα κρεμίζ’;

Κυρά Καλή: Καλόν λόγον θα λέω «Σ’ Αϊ-Δημητρή το μήνα, μη φογάσαι ξάι την πείνα».

Νοέμβριος – Αεργίτες: «Αεργίτες μουρδουλίζ’, ’ς σο ραχίν ανθρώπ’ς φουρκίζ’» λέει ο κόσμον για τον Αεργίτε, εσύ κυρά Καλή πιστεύ’ς α’;

Κυρά Καλή: Ντο άσκεμα λόγια είν’ ατά, σους παίδα. Ο Αεργίτες πα καλός έν’ και όπως λέει η τραγωδία «Κρυάδας και χιόνια πολλά έγκε μας Αεργίτες, ’ς σον κρύον π’ ευτάει σεβταλούκ, θα έν’ πολλά τεχνίτες».

Δεκέμβριος – Χριστιαννάρτς: Και τον Χριστιαννάρ’ πα επίασεν ο κόσμον ’ς σο στόμαν ατ’. Λέει και για τ’ ατόν «Χριστιαννάρτς φέρ’ τον κρύον, ναϊλί εκείνον που ’κ’ έχ’ βίον».

Κυρά Καλή: Τέρεν παλληκάρι μ’, τον Χριστιαννάρ’ έχουμεν τρανόν χαράν γιατί ο Χριστόν εγεννέθεν, τα μήνας γίν’νταν δώδεκα κι ο χρόνον πα ετελέθεν.

Χρόνος: Αέτσ’ πως λες κυρά Καλή, όλια τα μήνας είναι καλά.

Κυρά Καλή: Καλά και ευλοημένα.

Χρόνος: Αέτσ’ αν έν’ φέρτε ’ς σην κυρά Καλή ατά ντο είπα σας.

Τα παιδία φέρ’νε έναν δεμάτ’ ξύλα και έναν σακούλ’ μικρόν.

Χρόνος: Κυρά Καλή ατά τα ξύλα και ατό το σακκουλόπον είναι για τ’ εσέν’. Τέρεν, το σακκουλόπον θα ανοίεις ατό μαναχόν όντες θα πας ’ς σ’ οσπίτι σ’ και κλειδώντς την πόρταν. Να έεις καλόν στράταν!

Κυρά Καλή: Πολλά ευχαριστώ σας, να είστουν καλά.

Παραμυθάς: Η κυρά Καλή όντες έφτασε ’ς σ’ οσπίτ’ν ατ’ς και εκλείδωσεν την πόρταν, ένοιξεν το σακουλόπον και ντο να ελέπ’. Έτον γομάτο χρυσά φλουρία.
Με τ’ ολίγον καιρόν η κυρά Καλή εποίκεν ένα καινούρ’ έμορφον οσπίτ’, ολόερα με δέντρα και τσιτσέκια. Εζήν’νεν χαρεμέντσα με τα παιδία-ν-ατ’ς και επερανήνε πολλά καλά. Με τα παράδας που εδέκεν ατέν ο Χρόνον εβοήθησε και άλλτς ανθρώπ’ς που ’κ’ είχαν.
Είνας γειτονάβα, η κυρά Κακή, εζέλεψεν ατέν και ερώτεσεν ατέν:
-Ντο ίνεται με τ’ εσέν, εσύ φτωχέσσα γαρή που εύρες ατόσα παράδας; Γιαμ’ εσόεψες ατά;
Η κυρά Καλή είπεν ατέν την ιστορίαν όπως έντον.
Η γειτονάβα έτον ζεγκίναινα, αμά εζέλεψεν την κυρά Καλή. Καιρόν ’κ’ εχάσεν, εξέβεν ’ς σο ραχίν. Εύρεν το καλύβιν, εντώκεν την πόρταν, ένοιξαν ατέν τα παλληκάρια και εσέγκαν ατέν απέσ’.

Οι Μήνες: Καλημερία θεία, κάθκα να τρώγουμε.

Κυρά Κακή: Κακέσσα και αναθεμάτιστος θέλτς να λες, τα χέρια μ’ ένταν ξύλα ας σον κρύον και τα ποδάρια μ’ επάγωσαν με τ’ ατόν τον καιρόν, κακόν χρόνον να έχ’.

Χρόνος: Έλα σουμά ’ς σο τσάχ’ να χουλείσαι. Πέει με πώς λέγ’νε σε;

Κυρά Κακή: Ο δεξάμενο μ’ εφώτ’σεν εμέν Κερεκή, άμα εγώ εποίκ’ ατό Κακή. Όντες ακούν’ τ’ όνεμα μ’ κανείς ’κι σουμών’ να ψαλαφά παράδας.

Χρόνος: Κυρά Κακή ας σα δώδεκα τα μήνας, τίναν αγαπάς κι άλλο πολλά;

Κυρά Κακή: Κακόν χάλ’ έχ’νε, καν’νάν ’κι αγαπώ.

Χρόνος: Γιάτι ’κι αγαπάς ατσέ, ντο εποίκαν’ εσέν; Κάτ’ καλό θα έχ’νε. Ας παίρουμ’ ατσέ έναν έναν.

Ιανουάριος – Καλαντάρτς: Ας αρχινούμε ας σον Καλαντάρ’. «Ο Καλαντάρτς φέρ’ νεοχρονίαν, χαρά, γέλος και δουλείαν».

Κυρά Κακή: Καλανταρί αγγούρια.

Φεβρουάριος – Κούντουρος: «Τον Κούντουρον γεννούν τα ζα, τα κοσσάρας, τα ωβά, φτάγ’νε ανθρώπ’ το φούστορον, σύρ’νε απάν’ το βούτορον».

Κυρά Κακή: Ποίος ο Κούντουρον, ο Κούτσουρον, ο ουραδοκομμένον; Ποδεδίζω το Χριστό σ’, ο Κούντουρον έν’ λειφτός.

Μάρτιος – Μάρτ’ς: «Ο Μάρτ’ς φέρ’ τα χελιδόνια, κελαηδούν και λύν’ τα χιόνια» ατό καλό ’κ’ έν’;

Κυρά Κακή: Χάσον ατόν τον αγέλαστον και τον θεοχάλαστον. «Ο Μάρτ’ς έρται και διαβαίν’, άλλτς παγών’ και άλλτς χουλαίν’».

Απρίλιος – Απρίλτς: Για τον Απρίλ’ ορθά λέει ο κόσμον «Απρίλην έβρεξεν, το κοκκίν έστρωσεν».

Κυρά Κακή: Και εγώ πα λέω, «Απρίλτς κι αν εκατεπράεσεν, απρινάρευτος ’κ’ εξέβεν».

Μάιος – Καλομηνάς: «Καλομηνά η βρεχή και τη Θεού η ευχή, τ’ έναν τ’ άλλο ομοιάζ’νεν και κοκκία ωβάζ’νεν».

Κυρά Κακή: Και όντες σύρ’ το χαλάζ’ ατότε θα λέγω σε «Έρθεν ο Καλομηνάς, βόστ’ τσιτσέκια αν πεινάς».

Ιούνιος – Κερασινόν: Άμα ο Κερασινόν έν’ καλός. «Έρθεν ο Κερασινόν, εχουλέθεν ο καιρόν, τρώμε κόκκινα κεράσια, βούτορον με τα χασχάσια».

Κυρά Κακή: Ούμπαν ακούς πολλά κεράσια, έπαρ’ και μικρόν καλάθ’.

Ιούλιος – Χορτοθέρ’τς: Για τον Χορτοθέρ’ ντο επορείς και λες; «Επάτεσεν ο Χορτοθέρτς, τα ιπωρ’κά εβγαίν’νε, γαρτύν’νε τα χορταρικά, τα στάχυα κιφαλών’νε».

Κυρά Κακή: Καλά λες ατα, αμά ’κι νουνίεις το θέρος και την νεγκασία. Με τ’ έναν δρεπάν’ είμεσε ’ς σο χέρ’, όλεν τον Χορτοθέρ’. Και όντες ’κι τελείται η δουλεία λέγ’νε σε «Θερίστ’ αργάτ’ θερίστ’ αργάτ’, θα σπάζω την κοσσάραν, κι αν ’κι τελείται το χωράφ’, θα σπάζω την κασκάραν».

Αύγουστος – Άγουστος: Άμα για τον Άγουστον τιδέν κακόν ’κ’ έεις να λες. «Ο Άγουστον αλωνίζ’, τ’ οικοκύρτς χαρεντερίζ’».

Κυρά Κακή: Η χαρά ας σα πατσάχια τουν τρέχ’, ’κ’ ελέπ’ς. Νε παι πώς να χάρουμες «Τ’ Αυγούστ’, η έμπα τ’ καλοκαίρ’, η έβγα τ’ τη χιονί η άκραν».

Σεπτέμβριος – Σταυρίτες: Τα καλά τη Σταυρίτε είν’ πολλά, ’κ’ επορείς να λες. «Σταυρίτε καλωσόρισμαν με τη ποπά ευχία, οσπίτια και οσπιτιανοί, γομάτον ευλοΐαν».

Κυρά Κακή: Ανασπάλτς «Σταυρίτα φαίνεται γραού (πάχνη) και δείσα (ομίχλη) ’ς σα ραχία και αρχινούν τα φυσετούς (δυνατοί άνεμοι), σκαλών’νε τα κρυάδας».

Οκτώβριος – Τρυγομηνάς: Για τον Τρυγομηνά πα θα λες; «Ο Τρυγομηνάς έν’ ζεγκίντς, φέρ’ κρύα νερά και πίντς».

Κυρά Κακή: Ανάθεμ’ άτον τον κατάβρεχο. «Βίρα βρέχ’ και βουρκανίζ’ και τα φύλλα κιτρινίζ’».

Νοέμβριος – Αεργίτες: Κυρά Κακή ας σον Αεργίτα, μ’ έεις παράπονον. «Τ’ Αεργίτα, ας σο λιμάν’, τα χαψία ’ς σο τηγάν’».

Κυρά Κακή: Ποτάμια τα παράπονα μ’ κι ας ατόν τον χιονόβρεχον. «Αεργίτα χειμός καιρός και χιόνια ’ς σα ραχία, πολλά χιόνια εσκέπασαν παρχάρια και χωρία».

Δεκέμβριος – Χριστιαννάρτς: Γιαμ’ θα πιάντς και τον Χριστιαννάρ’ ’ς σο στόμα σ’, ανευλόητη; Τον Χριστιαννάρ’ «Χριστός ’γεννέθεν, χαρά ’ς σον κόσμον».

Κυρά Κακή: Εγεννέθεν ο Χριστόν ’κι λέω, δοξασμένο τ’ όνομαν ατ’, άμα πολλά παράδας φεύ’νε ατά τα ημέρας γιατί «Τη Χριστού όλ’ αναλλάζ’νε και τα πετεινάρια σπάζ’νε».

Χρόνος: Αέτσ’ πως λες κυρά Κακή, όλια τα μήνας είναι κακά.

Κυρά Κακή: Κακά και ανευλόητα.

Χρόνος: Αέτσ’ αν έν’ φέρτε ’ς σην κυρά Κακή ατά ντο είπα σας.

Τα παιδία φέρ’νε έναν δεμάτ’ ξύλα και έναν σακούλ’ μικρόν.

Χρόνος: Κυρά Κακή ατά τα ξύλα και ατό το σακκουλόπον είναι για τ’ εσέν’. Τέρεν, το σακκουλόπον θα ανοίεις ατό μανάχο όντες θα πας ’ς σ’ οσπίτι σ’ και κλειδώντς καλά καλά την πόρταν. Να έεις καλόν στράταν!
Παραμυθάς: Η κυρά Κακή αγληγορετά έφυεν. Έσ’κωσεν κι έσυρε τα ξύλα οξωκέσ’ ας σο καλύβιν, εκράτεσεν σπιχτά το σακκουλόπον ’ς σα χέρια τ’ς και έτρεξεν ’ς σ’ οσπίτ’ν ατ’ς. Μίαν εσπάλτσεν καλά τα παραθύρια και την πόρταν κι επεκεί ένοιξεν το σακκουλόπον. Και ντο ελέπ’, απέσ’ είχεν μανάχο λιθάρια. Αέτσ’ επαίρεν έναν καλόν μάθημα για την κακίαν ατ’ς και τα άσκεμα τα λόγια τ’ς. Η κυρά Καλή πα έζησεν καλά κι εμείς κι άλλο καλλίον.





Η κυρά Καλή και τα 12 μήνας
Πρόκειται για τη διασκευή του παραδοσιακού παραμυθιού «Η κυρά καλή και οι δώδεκα μήνες» στην ποντιακή διάλεκτο, της Χρύσας Μαυρίδου, με την πολύτιμη βοήθεια του Σάββα Σαλπιγγίδη και της Αρχοντούλας Κωνσταντινίδου, η οποία έκανε τη διόρθωση των ποντιακών του κειμένου.
Παραμυθάς: ’Σ σα παλαιά τα χρόνια εζήν’νεν είνας φτωχέσσα γαρή, η κυρά Καλή. Έναν ημέραν εξέβεν ’ς σο ραχίν να σερεύ’ ξύλα για το τσάχ’. Αναχάπαρα επάτεσεν η βρεχή. Η κυρά Καλή για να γλυτών’ εντώκεν την πόρταν ’ς σ’ έναν καλύβ’. Ένοιξαν ατέν και εσέβεν απέσ’. ’Σ ση μέσ’ έτον είνας γέρος, τα γένια τ’ άσπρα χιόνια και ολόερα τ’ έστεκαν δώδεκα παλληκάρια. Τα τρία εφόρ’ναν γούνας, τρία είχαν ’ς σα κιφάλια ’τουν τσιτσέκια, τρία είχαν ’ς σα μαλλία ’τουν στάχυα και τρία πα είχαν βοτρύδια.
Χρόνος: Καλώς έρθες ’ς σ’ οσπίτ’ν εμούν, κάθκα να αναπάεσαι.
Κυρά Καλή: Ευχαριστώ σας πολλά.
Χρόνος: Πώς ευρέθες αδακέσ’;
Κυρά Καλή: Έρθα να σερεύω ξύλα για το τσάχι μ’ και επίασ’ εμέν η βρεχή.
Χρόνος: Πώς λέγ’νε σε;
Κυρά Καλή: Τ’ όνεμα μ’ έν’ Καλή.
Χρόνος: Πέει με κυρά Καλή, ντο λέει ο κόσμον για τον Χρόνο και τα παιδία ατ’, τα μήνας; Έμαθα πολλά κατηγορούν’ ατόν.
Κυρά Καλή: Εγώ τιδέν ’κ’ έκ’σα. Ο Χρόνον πα καλός έν’ και τα μήνας πα καλά και ευλοημένα είναι.
Ιανουάριος – Καλαντάρτς: Ο κόσμον λέει για τον Καλαντάρ’ και κατηγορεί ατόν «Άρ’ έρθεν και ο Καλαντάρτς, τα κρύα και τα χιόνια, χιονίζ’, φυσά και βουρκανίζ’ και όλεν την γην παγών’νε». Εσύ ντο λες;

Κυρά Καλή: Εγώ λέω παλληκάρι μ’, τον Καλαντάρ’ οι ανθρώπ’ αναπάουνταν και χαίρουνταν. «Κάθουνταν οι οσπιτιανοί ολόερα σο τσάχ’, χειροδουλεύ’νε οι τρανοί, οι νέοι παρακαδεύ’νε, κι οι πεκιάρ’ κρύον ’κι τερούν, το σεβταλούκ νουνίζ’νε.».

Φεβρουάριος – Κούντουρος: Τον Κούντουρον περιπαίζ’ν’ ατόν και λέγ’νε «Ο Κούντουρον έν’ λειφτός, έν’ ολίγον πα ζαντός».

Κυρά Καλή: Άμα πέει και εκείνο «Έρθεν και ο Κούντουρον, θα τρως πολλά βούτορον».

Μάρτιος – Μάρτ’ς: Κυρά Καλή, ο κόσμον πολλά γουζεύ’ με τον Μάρτ’ και λέει «Ας φουρκίζομεν το Μάρτ’, έχ’ αφώτιστον ινάτ’.».

Κυρά Καλή: Εγώ αγαπώ ατόν και λέω «Καλώς να έρται ο Μάρτ’ς, που λύν’ τα χιόνια και φέρ’ τα χελιδόνια».

Απρίλιος – Απρίλτς: «Απρίλ’τς έρται και περάν’, τ’ άλλο κλαίει, τ’ άλλο γελά», χολιάσκεται ο κόσμον με τον Απρίλ’. Εσύ πα χολιάσκεσαι;

Κυρά Καλή: Πώς να χολιάσκουμαι με τον Απρίλ’; Ατός όντες έρται με το καλόν, φέρ’ τα πρασινάδας, τα χιόνια όλα λύουν και χάν’νταν τα κρυάδας.

Μάιος – Καλομηνάς: Τον Καλομηνά πολλά φογούντανε γιατί εθαρούνε ’ς σον καιρόν ατ’ τα μάισσας ευτάγ’νε μαϊσσουλούκια, αέτσ’ ’κ’ έν’; Και όντες σύρ’ χαλάζ’ περιπαίζ’ν’ ατόν «Τ’ αρνί μ’ επαρακάλ-ν-ατό κι ατό εποίν’νεν νάζια, τα δάκρα μ’ εκατήβαιναν Καλομηνά χαλάζια.».

Κυρά Καλή: Ντο είναι ατά ντο λες; Τον Καλομηνά η καρδία μουν ανοίεται και τραγουδούμε «Όντες έρται ο Καλομηνάς φυτρών’νε τα χορτάρια, ντ’ έμορφα επρασίντσανε τα τσόλια τα παρχάρια».

Ιούνιος – Κερασινόν: «Ο Κερασινόν φέρ’ ήλιον και μαραίν’ σε άμον μήλον», έκ’σα να λέγ’νε κυρά Καλή.

Κυρά Καλή: ’Κ’ έκ’σες καλά. «Ο Κερασινόν φέρ’ ήλιον, ευτάει σε έμνοστον άμον μήλον», λέγ’νε.

Ιούλιος – Χορτοθέρ’τς: Τον Χορτοθέρ’ ’κι θέλετε ατόν για τα πολλά δουλείας και για τ’ ατό αμάν λέτε «Έρθεν και ο Χορτοθέρτς έπαρ’ το δρεπάν’ ’ς σο χέρ’».

Κυρά Καλή: Ευλοημένος Χορτοθέρτς που δί’ μας σε και τρώμε, τ’ αγούρια παίζ’νε κεμεντζέ και τραγωδούν ’ς σ’ αλώνια.

Αύγουστος – Αγουστος: Κυρά Καλή γιαμ’ χολιάσκεσαι και εσύ πα με τον Αύγουστο γιατί τελείται το καλοκαίρ’ και λες «Επάτεσαμ’ ’ς σον Αύγουστον και ’ς ση χιονί’ την άκραν».

Κυρά Καλή: Γιοχ πούλι μ’, ’κ’ επορώ να χολιάσκουμαι με τ’ ατόν. «Αύγουστον σπογγίζ’ τ’ αλώνια και λαρών’ όλια τα πόνια».

Σεπτέμβριος – Σταυρίτες: «Ο Σταυρίτες ’κχύν’ τα φύλλα και μαραίν’ντανε τα ξύλα». Εσύ ντο λες;

Κυρά Καλή: Εγώ λέγω «Ο Σταυρίτες ρεντσιπέρτς (γεωργός), έναν σπέρτς και πέντε παίρτς».

Οκτώβριος – Τρυγομηνάς: Και για τον Τρυγομηνά που ατόσον συρίζ’ και κρύον πα κρεμίζ’;

Κυρά Καλή: Καλόν λόγον θα λέω «Σ’ Αϊ-Δημητρή το μήνα, μη φογάσαι ξάι την πείνα».

Νοέμβριος – Αεργίτες: «Αεργίτες μουρδουλίζ’, ’ς σο ραχίν ανθρώπ’ς φουρκίζ’» λέει ο κόσμον για τον Αεργίτε, εσύ κυρά Καλή πιστεύ’ς α’;

Κυρά Καλή: Ντο άσκεμα λόγια είν’ ατά, σους παίδα. Ο Αεργίτες πα καλός έν’ και όπως λέει η τραγωδία «Κρυάδας και χιόνια πολλά έγκε μας Αεργίτες, ’ς σον κρύον π’ ευτάει σεβταλούκ, θα έν’ πολλά τεχνίτες».

Δεκέμβριος – Χριστιαννάρτς: Και τον Χριστιαννάρ’ πα επίασεν ο κόσμον ’ς σο στόμαν ατ’. Λέει και για τ’ ατόν «Χριστιαννάρτς φέρ’ τον κρύον, ναϊλί εκείνον που ’κ’ έχ’ βίον».

Κυρά Καλή: Τέρεν παλληκάρι μ’, τον Χριστιαννάρ’ έχουμεν τρανόν χαράν γιατί ο Χριστόν εγεννέθεν, τα μήνας γίν’νταν δώδεκα κι ο χρόνον πα ετελέθεν.

Χρόνος: Αέτσ’ πως λες κυρά Καλή, όλια τα μήνας είναι καλά.

Κυρά Καλή: Καλά και ευλοημένα.

Χρόνος: Αέτσ’ αν έν’ φέρτε ’ς σην κυρά Καλή ατά ντο είπα σας.

Τα παιδία φέρ’νε έναν δεμάτ’ ξύλα και έναν σακούλ’ μικρόν.

Χρόνος: Κυρά Καλή ατά τα ξύλα και ατό το σακκουλόπον είναι για τ’ εσέν’. Τέρεν, το σακκουλόπον θα ανοίεις ατό μαναχόν όντες θα πας ’ς σ’ οσπίτι σ’ και κλειδώντς την πόρταν. Να έεις καλόν στράταν!

Κυρά Καλή: Πολλά ευχαριστώ σας, να είστουν καλά.

Παραμυθάς: Η κυρά Καλή όντες έφτασε ’ς σ’ οσπίτ’ν ατ’ς και εκλείδωσεν την πόρταν, ένοιξεν το σακουλόπον και ντο να ελέπ’. Έτον γομάτο χρυσά φλουρία.
Με τ’ ολίγον καιρόν η κυρά Καλή εποίκεν ένα καινούρ’ έμορφον οσπίτ’, ολόερα με δέντρα και τσιτσέκια. Εζήν’νεν χαρεμέντσα με τα παιδία-ν-ατ’ς και επερανήνε πολλά καλά. Με τα παράδας που εδέκεν ατέν ο Χρόνον εβοήθησε και άλλτς ανθρώπ’ς που ’κ’ είχαν.
Είνας γειτονάβα, η κυρά Κακή, εζέλεψεν ατέν και ερώτεσεν ατέν:
-Ντο ίνεται με τ’ εσέν, εσύ φτωχέσσα γαρή που εύρες ατόσα παράδας; Γιαμ’ εσόεψες ατά;
Η κυρά Καλή είπεν ατέν την ιστορίαν όπως έντον.
Η γειτονάβα έτον ζεγκίναινα, αμά εζέλεψεν την κυρά Καλή. Καιρόν ’κ’ εχάσεν, εξέβεν ’ς σο ραχίν. Εύρεν το καλύβιν, εντώκεν την πόρταν, ένοιξαν ατέν τα παλληκάρια και εσέγκαν ατέν απέσ’.

Οι Μήνες: Καλημερία θεία, κάθκα να τρώγουμε.

Κυρά Κακή: Κακέσσα και αναθεμάτιστος θέλτς να λες, τα χέρια μ’ ένταν ξύλα ας σον κρύον και τα ποδάρια μ’ επάγωσαν με τ’ ατόν τον καιρόν, κακόν χρόνον να έχ’.

Χρόνος: Έλα σουμά ’ς σο τσάχ’ να χουλείσαι. Πέει με πώς λέγ’νε σε;

Κυρά Κακή: Ο δεξάμενο μ’ εφώτ’σεν εμέν Κερεκή, άμα εγώ εποίκ’ ατό Κακή. Όντες ακούν’ τ’ όνεμα μ’ κανείς ’κι σουμών’ να ψαλαφά παράδας.

Χρόνος: Κυρά Κακή ας σα δώδεκα τα μήνας, τίναν αγαπάς κι άλλο πολλά;

Κυρά Κακή: Κακόν χάλ’ έχ’νε, καν’νάν ’κι αγαπώ.

Χρόνος: Γιάτι ’κι αγαπάς ατσέ, ντο εποίκαν’ εσέν; Κάτ’ καλό θα έχ’νε. Ας παίρουμ’ ατσέ έναν έναν.

Ιανουάριος – Καλαντάρτς: Ας αρχινούμε ας σον Καλαντάρ’. «Ο Καλαντάρτς φέρ’ νεοχρονίαν, χαρά, γέλος και δουλείαν».

Κυρά Κακή: Καλανταρί αγγούρια.

Φεβρουάριος – Κούντουρος: «Τον Κούντουρον γεννούν τα ζα, τα κοσσάρας, τα ωβά, φτάγ’νε ανθρώπ’ το φούστορον, σύρ’νε απάν’ το βούτορον».

Κυρά Κακή: Ποίος ο Κούντουρον, ο Κούτσουρον, ο ουραδοκομμένον; Ποδεδίζω το Χριστό σ’, ο Κούντουρον έν’ λειφτός.

Μάρτιος – Μάρτ’ς: «Ο Μάρτ’ς φέρ’ τα χελιδόνια, κελαηδούν και λύν’ τα χιόνια» ατό καλό ’κ’ έν’;

Κυρά Κακή: Χάσον ατόν τον αγέλαστον και τον θεοχάλαστον. «Ο Μάρτ’ς έρται και διαβαίν’, άλλτς παγών’ και άλλτς χουλαίν’».

Απρίλιος – Απρίλτς: Για τον Απρίλ’ ορθά λέει ο κόσμον «Απρίλην έβρεξεν, το κοκκίν έστρωσεν».

Κυρά Κακή: Και εγώ πα λέω, «Απρίλτς κι αν εκατεπράεσεν, απρινάρευτος ’κ’ εξέβεν».

Μάιος – Καλομηνάς: «Καλομηνά η βρεχή και τη Θεού η ευχή, τ’ έναν τ’ άλλο ομοιάζ’νεν και κοκκία ωβάζ’νεν».

Κυρά Κακή: Και όντες σύρ’ το χαλάζ’ ατότε θα λέγω σε «Έρθεν ο Καλομηνάς, βόστ’ τσιτσέκια αν πεινάς».

Ιούνιος – Κερασινόν: Άμα ο Κερασινόν έν’ καλός. «Έρθεν ο Κερασινόν, εχουλέθεν ο καιρόν, τρώμε κόκκινα κεράσια, βούτορον με τα χασχάσια».

Κυρά Κακή: Ούμπαν ακούς πολλά κεράσια, έπαρ’ και μικρόν καλάθ’.

Ιούλιος – Χορτοθέρ’τς: Για τον Χορτοθέρ’ ντο επορείς και λες; «Επάτεσεν ο Χορτοθέρτς, τα ιπωρ’κά εβγαίν’νε, γαρτύν’νε τα χορταρικά, τα στάχυα κιφαλών’νε».

Κυρά Κακή: Καλά λες ατα, αμά ’κι νουνίεις το θέρος και την νεγκασία. Με τ’ έναν δρεπάν’ είμεσε ’ς σο χέρ’, όλεν τον Χορτοθέρ’. Και όντες ’κι τελείται η δουλεία λέγ’νε σε «Θερίστ’ αργάτ’ θερίστ’ αργάτ’, θα σπάζω την κοσσάραν, κι αν ’κι τελείται το χωράφ’, θα σπάζω την κασκάραν».

Αύγουστος – Άγουστος: Άμα για τον Άγουστον τιδέν κακόν ’κ’ έεις να λες. «Ο Άγουστον αλωνίζ’, τ’ οικοκύρτς χαρεντερίζ’».

Κυρά Κακή: Η χαρά ας σα πατσάχια τουν τρέχ’, ’κ’ ελέπ’ς. Νε παι πώς να χάρουμες «Τ’ Αυγούστ’, η έμπα τ’ καλοκαίρ’, η έβγα τ’ τη χιονί η άκραν».

Σεπτέμβριος – Σταυρίτες: Τα καλά τη Σταυρίτε είν’ πολλά, ’κ’ επορείς να λες. «Σταυρίτε καλωσόρισμαν με τη ποπά ευχία, οσπίτια και οσπιτιανοί, γομάτον ευλοΐαν».

Κυρά Κακή: Ανασπάλτς «Σταυρίτα φαίνεται γραού (πάχνη) και δείσα (ομίχλη) ’ς σα ραχία και αρχινούν τα φυσετούς (δυνατοί άνεμοι), σκαλών’νε τα κρυάδας».

Οκτώβριος – Τρυγομηνάς: Για τον Τρυγομηνά πα θα λες; «Ο Τρυγομηνάς έν’ ζεγκίντς, φέρ’ κρύα νερά και πίντς».

Κυρά Κακή: Ανάθεμ’ άτον τον κατάβρεχο. «Βίρα βρέχ’ και βουρκανίζ’ και τα φύλλα κιτρινίζ’».

Νοέμβριος – Αεργίτες: Κυρά Κακή ας σον Αεργίτα, μ’ έεις παράπονον. «Τ’ Αεργίτα, ας σο λιμάν’, τα χαψία ’ς σο τηγάν’».

Κυρά Κακή: Ποτάμια τα παράπονα μ’ κι ας ατόν τον χιονόβρεχον. «Αεργίτα χειμός καιρός και χιόνια ’ς σα ραχία, πολλά χιόνια εσκέπασαν παρχάρια και χωρία».

Δεκέμβριος – Χριστιαννάρτς: Γιαμ’ θα πιάντς και τον Χριστιαννάρ’ ’ς σο στόμα σ’, ανευλόητη; Τον Χριστιαννάρ’ «Χριστός ’γεννέθεν, χαρά ’ς σον κόσμον».

Κυρά Κακή: Εγεννέθεν ο Χριστόν ’κι λέω, δοξασμένο τ’ όνομαν ατ’, άμα πολλά παράδας φεύ’νε ατά τα ημέρας γιατί «Τη Χριστού όλ’ αναλλάζ’νε και τα πετεινάρια σπάζ’νε».

Χρόνος: Αέτσ’ πως λες κυρά Κακή, όλια τα μήνας είναι κακά.

Κυρά Κακή: Κακά και ανευλόητα.

Χρόνος: Αέτσ’ αν έν’ φέρτε ’ς σην κυρά Κακή ατά ντο είπα σας.

Τα παιδία φέρ’νε έναν δεμάτ’ ξύλα και έναν σακούλ’ μικρόν.

Χρόνος: Κυρά Κακή ατά τα ξύλα και ατό το σακκουλόπον είναι για τ’ εσέν’. Τέρεν, το σακκουλόπον θα ανοίεις ατό μανάχο όντες θα πας ’ς σ’ οσπίτι σ’ και κλειδώντς καλά καλά την πόρταν. Να έεις καλόν στράταν!
Παραμυθάς: Η κυρά Κακή αγληγορετά έφυεν. Έσ’κωσεν κι έσυρε τα ξύλα οξωκέσ’ ας σο καλύβιν, εκράτεσεν σπιχτά το σακκουλόπον ’ς σα χέρια τ’ς και έτρεξεν ’ς σ’ οσπίτ’ν ατ’ς. Μίαν εσπάλτσεν καλά τα παραθύρια και την πόρταν κι επεκεί ένοιξεν το σακκουλόπον. Και ντο ελέπ’, απέσ’ είχεν μανάχο λιθάρια. Αέτσ’ επαίρεν έναν καλόν μάθημα για την κακίαν ατ’ς και τα άσκεμα τα λόγια τ’ς. Η κυρά Καλή πα έζησεν καλά κι εμείς κι άλλο καλλίον.





Η κυρά Καλή και τα 12 μήνας
Πρόκειται για τη διασκευή του παραδοσιακού παραμυθιού «Η κυρά καλή και οι δώδεκα μήνες» στην ποντιακή διάλεκτο, της Χρύσας Μαυρίδου, με την πολύτιμη βοήθεια του Σάββα Σαλπιγγίδη και της Αρχοντούλας Κωνσταντινίδου, η οποία έκανε τη διόρθωση των ποντιακών του κειμένου.
Παραμυθάς: ’Σ σα παλαιά τα χρόνια εζήν’νεν είνας φτωχέσσα γαρή, η κυρά Καλή. Έναν ημέραν εξέβεν ’ς σο ραχίν να σερεύ’ ξύλα για το τσάχ’. Αναχάπαρα επάτεσεν η βρεχή. Η κυρά Καλή για να γλυτών’ εντώκεν την πόρταν ’ς σ’ έναν καλύβ’. Ένοιξαν ατέν και εσέβεν απέσ’. ’Σ ση μέσ’ έτον είνας γέρος, τα γένια τ’ άσπρα χιόνια και ολόερα τ’ έστεκαν δώδεκα παλληκάρια. Τα τρία εφόρ’ναν γούνας, τρία είχαν ’ς σα κιφάλια ’τουν τσιτσέκια, τρία είχαν ’ς σα μαλλία ’τουν στάχυα και τρία πα είχαν βοτρύδια.
Χρόνος: Καλώς έρθες ’ς σ’ οσπίτ’ν εμούν, κάθκα να αναπάεσαι.
Κυρά Καλή: Ευχαριστώ σας πολλά.
Χρόνος: Πώς ευρέθες αδακέσ’;
Κυρά Καλή: Έρθα να σερεύω ξύλα για το τσάχι μ’ και επίασ’ εμέν η βρεχή.
Χρόνος: Πώς λέγ’νε σε;
Κυρά Καλή: Τ’ όνεμα μ’ έν’ Καλή.
Χρόνος: Πέει με κυρά Καλή, ντο λέει ο κόσμον για τον Χρόνο και τα παιδία ατ’, τα μήνας; Έμαθα πολλά κατηγορούν’ ατόν.
Κυρά Καλή: Εγώ τιδέν ’κ’ έκ’σα. Ο Χρόνον πα καλός έν’ και τα μήνας πα καλά και ευλοημένα είναι.
Ιανουάριος – Καλαντάρτς: Ο κόσμον λέει για τον Καλαντάρ’ και κατηγορεί ατόν «Άρ’ έρθεν και ο Καλαντάρτς, τα κρύα και τα χιόνια, χιονίζ’, φυσά και βουρκανίζ’ και όλεν την γην παγών’νε». Εσύ ντο λες;

Κυρά Καλή: Εγώ λέω παλληκάρι μ’, τον Καλαντάρ’ οι ανθρώπ’ αναπάουνταν και χαίρουνταν. «Κάθουνταν οι οσπιτιανοί ολόερα σο τσάχ’, χειροδουλεύ’νε οι τρανοί, οι νέοι παρακαδεύ’νε, κι οι πεκιάρ’ κρύον ’κι τερούν, το σεβταλούκ νουνίζ’νε.».

Φεβρουάριος – Κούντουρος: Τον Κούντουρον περιπαίζ’ν’ ατόν και λέγ’νε «Ο Κούντουρον έν’ λειφτός, έν’ ολίγον πα ζαντός».

Κυρά Καλή: Άμα πέει και εκείνο «Έρθεν και ο Κούντουρον, θα τρως πολλά βούτορον».

Μάρτιος – Μάρτ’ς: Κυρά Καλή, ο κόσμον πολλά γουζεύ’ με τον Μάρτ’ και λέει «Ας φουρκίζομεν το Μάρτ’, έχ’ αφώτιστον ινάτ’.».

Κυρά Καλή: Εγώ αγαπώ ατόν και λέω «Καλώς να έρται ο Μάρτ’ς, που λύν’ τα χιόνια και φέρ’ τα χελιδόνια».

Απρίλιος – Απρίλτς: «Απρίλ’τς έρται και περάν’, τ’ άλλο κλαίει, τ’ άλλο γελά», χολιάσκεται ο κόσμον με τον Απρίλ’. Εσύ πα χολιάσκεσαι;

Κυρά Καλή: Πώς να χολιάσκουμαι με τον Απρίλ’; Ατός όντες έρται με το καλόν, φέρ’ τα πρασινάδας, τα χιόνια όλα λύουν και χάν’νταν τα κρυάδας.

Μάιος – Καλομηνάς: Τον Καλομηνά πολλά φογούντανε γιατί εθαρούνε ’ς σον καιρόν ατ’ τα μάισσας ευτάγ’νε μαϊσσουλούκια, αέτσ’ ’κ’ έν’; Και όντες σύρ’ χαλάζ’ περιπαίζ’ν’ ατόν «Τ’ αρνί μ’ επαρακάλ-ν-ατό κι ατό εποίν’νεν νάζια, τα δάκρα μ’ εκατήβαιναν Καλομηνά χαλάζια.».

Κυρά Καλή: Ντο είναι ατά ντο λες; Τον Καλομηνά η καρδία μουν ανοίεται και τραγουδούμε «Όντες έρται ο Καλομηνάς φυτρών’νε τα χορτάρια, ντ’ έμορφα επρασίντσανε τα τσόλια τα παρχάρια».

Ιούνιος – Κερασινόν: «Ο Κερασινόν φέρ’ ήλιον και μαραίν’ σε άμον μήλον», έκ’σα να λέγ’νε κυρά Καλή.

Κυρά Καλή: ’Κ’ έκ’σες καλά. «Ο Κερασινόν φέρ’ ήλιον, ευτάει σε έμνοστον άμον μήλον», λέγ’νε.

Ιούλιος – Χορτοθέρ’τς: Τον Χορτοθέρ’ ’κι θέλετε ατόν για τα πολλά δουλείας και για τ’ ατό αμάν λέτε «Έρθεν και ο Χορτοθέρτς έπαρ’ το δρεπάν’ ’ς σο χέρ’».

Κυρά Καλή: Ευλοημένος Χορτοθέρτς που δί’ μας σε και τρώμε, τ’ αγούρια παίζ’νε κεμεντζέ και τραγωδούν ’ς σ’ αλώνια.

Αύγουστος – Αγουστος: Κυρά Καλή γιαμ’ χολιάσκεσαι και εσύ πα με τον Αύγουστο γιατί τελείται το καλοκαίρ’ και λες «Επάτεσαμ’ ’ς σον Αύγουστον και ’ς ση χιονί’ την άκραν».

Κυρά Καλή: Γιοχ πούλι μ’, ’κ’ επορώ να χολιάσκουμαι με τ’ ατόν. «Αύγουστον σπογγίζ’ τ’ αλώνια και λαρών’ όλια τα πόνια».

Σεπτέμβριος – Σταυρίτες: «Ο Σταυρίτες ’κχύν’ τα φύλλα και μαραίν’ντανε τα ξύλα». Εσύ ντο λες;

Κυρά Καλή: Εγώ λέγω «Ο Σταυρίτες ρεντσιπέρτς (γεωργός), έναν σπέρτς και πέντε παίρτς».

Οκτώβριος – Τρυγομηνάς: Και για τον Τρυγομηνά που ατόσον συρίζ’ και κρύον πα κρεμίζ’;

Κυρά Καλή: Καλόν λόγον θα λέω «Σ’ Αϊ-Δημητρή το μήνα, μη φογάσαι ξάι την πείνα».

Νοέμβριος – Αεργίτες: «Αεργίτες μουρδουλίζ’, ’ς σο ραχίν ανθρώπ’ς φουρκίζ’» λέει ο κόσμον για τον Αεργίτε, εσύ κυρά Καλή πιστεύ’ς α’;

Κυρά Καλή: Ντο άσκεμα λόγια είν’ ατά, σους παίδα. Ο Αεργίτες πα καλός έν’ και όπως λέει η τραγωδία «Κρυάδας και χιόνια πολλά έγκε μας Αεργίτες, ’ς σον κρύον π’ ευτάει σεβταλούκ, θα έν’ πολλά τεχνίτες».

Δεκέμβριος – Χριστιαννάρτς: Και τον Χριστιαννάρ’ πα επίασεν ο κόσμον ’ς σο στόμαν ατ’. Λέει και για τ’ ατόν «Χριστιαννάρτς φέρ’ τον κρύον, ναϊλί εκείνον που ’κ’ έχ’ βίον».

Κυρά Καλή: Τέρεν παλληκάρι μ’, τον Χριστιαννάρ’ έχουμεν τρανόν χαράν γιατί ο Χριστόν εγεννέθεν, τα μήνας γίν’νταν δώδεκα κι ο χρόνον πα ετελέθεν.

Χρόνος: Αέτσ’ πως λες κυρά Καλή, όλια τα μήνας είναι καλά.

Κυρά Καλή: Καλά και ευλοημένα.

Χρόνος: Αέτσ’ αν έν’ φέρτε ’ς σην κυρά Καλή ατά ντο είπα σας.

Τα παιδία φέρ’νε έναν δεμάτ’ ξύλα και έναν σακούλ’ μικρόν.

Χρόνος: Κυρά Καλή ατά τα ξύλα και ατό το σακκουλόπον είναι για τ’ εσέν’. Τέρεν, το σακκουλόπον θα ανοίεις ατό μαναχόν όντες θα πας ’ς σ’ οσπίτι σ’ και κλειδώντς την πόρταν. Να έεις καλόν στράταν!

Κυρά Καλή: Πολλά ευχαριστώ σας, να είστουν καλά.

Παραμυθάς: Η κυρά Καλή όντες έφτασε ’ς σ’ οσπίτ’ν ατ’ς και εκλείδωσεν την πόρταν, ένοιξεν το σακουλόπον και ντο να ελέπ’. Έτον γομάτο χρυσά φλουρία.
Με τ’ ολίγον καιρόν η κυρά Καλή εποίκεν ένα καινούρ’ έμορφον οσπίτ’, ολόερα με δέντρα και τσιτσέκια. Εζήν’νεν χαρεμέντσα με τα παιδία-ν-ατ’ς και επερανήνε πολλά καλά. Με τα παράδας που εδέκεν ατέν ο Χρόνον εβοήθησε και άλλτς ανθρώπ’ς που ’κ’ είχαν.
Είνας γειτονάβα, η κυρά Κακή, εζέλεψεν ατέν και ερώτεσεν ατέν:
-Ντο ίνεται με τ’ εσέν, εσύ φτωχέσσα γαρή που εύρες ατόσα παράδας; Γιαμ’ εσόεψες ατά;
Η κυρά Καλή είπεν ατέν την ιστορίαν όπως έντον.
Η γειτονάβα έτον ζεγκίναινα, αμά εζέλεψεν την κυρά Καλή. Καιρόν ’κ’ εχάσεν, εξέβεν ’ς σο ραχίν. Εύρεν το καλύβιν, εντώκεν την πόρταν, ένοιξαν ατέν τα παλληκάρια και εσέγκαν ατέν απέσ’.

Οι Μήνες: Καλημερία θεία, κάθκα να τρώγουμε.

Κυρά Κακή: Κακέσσα και αναθεμάτιστος θέλτς να λες, τα χέρια μ’ ένταν ξύλα ας σον κρύον και τα ποδάρια μ’ επάγωσαν με τ’ ατόν τον καιρόν, κακόν χρόνον να έχ’.

Χρόνος: Έλα σουμά ’ς σο τσάχ’ να χουλείσαι. Πέει με πώς λέγ’νε σε;

Κυρά Κακή: Ο δεξάμενο μ’ εφώτ’σεν εμέν Κερεκή, άμα εγώ εποίκ’ ατό Κακή. Όντες ακούν’ τ’ όνεμα μ’ κανείς ’κι σουμών’ να ψαλαφά παράδας.

Χρόνος: Κυρά Κακή ας σα δώδεκα τα μήνας, τίναν αγαπάς κι άλλο πολλά;

Κυρά Κακή: Κακόν χάλ’ έχ’νε, καν’νάν ’κι αγαπώ.

Χρόνος: Γιάτι ’κι αγαπάς ατσέ, ντο εποίκαν’ εσέν; Κάτ’ καλό θα έχ’νε. Ας παίρουμ’ ατσέ έναν έναν.

Ιανουάριος – Καλαντάρτς: Ας αρχινούμε ας σον Καλαντάρ’. «Ο Καλαντάρτς φέρ’ νεοχρονίαν, χαρά, γέλος και δουλείαν».

Κυρά Κακή: Καλανταρί αγγούρια.

Φεβρουάριος – Κούντουρος: «Τον Κούντουρον γεννούν τα ζα, τα κοσσάρας, τα ωβά, φτάγ’νε ανθρώπ’ το φούστορον, σύρ’νε απάν’ το βούτορον».

Κυρά Κακή: Ποίος ο Κούντουρον, ο Κούτσουρον, ο ουραδοκομμένον; Ποδεδίζω το Χριστό σ’, ο Κούντουρον έν’ λειφτός.

Μάρτιος – Μάρτ’ς: «Ο Μάρτ’ς φέρ’ τα χελιδόνια, κελαηδούν και λύν’ τα χιόνια» ατό καλό ’κ’ έν’;

Κυρά Κακή: Χάσον ατόν τον αγέλαστον και τον θεοχάλαστον. «Ο Μάρτ’ς έρται και διαβαίν’, άλλτς παγών’ και άλλτς χουλαίν’».

Απρίλιος – Απρίλτς: Για τον Απρίλ’ ορθά λέει ο κόσμον «Απρίλην έβρεξεν, το κοκκίν έστρωσεν».

Κυρά Κακή: Και εγώ πα λέω, «Απρίλτς κι αν εκατεπράεσεν, απρινάρευτος ’κ’ εξέβεν».

Μάιος – Καλομηνάς: «Καλομηνά η βρεχή και τη Θεού η ευχή, τ’ έναν τ’ άλλο ομοιάζ’νεν και κοκκία ωβάζ’νεν».

Κυρά Κακή: Και όντες σύρ’ το χαλάζ’ ατότε θα λέγω σε «Έρθεν ο Καλομηνάς, βόστ’ τσιτσέκια αν πεινάς».

Ιούνιος – Κερασινόν: Άμα ο Κερασινόν έν’ καλός. «Έρθεν ο Κερασινόν, εχουλέθεν ο καιρόν, τρώμε κόκκινα κεράσια, βούτορον με τα χασχάσια».

Κυρά Κακή: Ούμπαν ακούς πολλά κεράσια, έπαρ’ και μικρόν καλάθ’.

Ιούλιος – Χορτοθέρ’τς: Για τον Χορτοθέρ’ ντο επορείς και λες; «Επάτεσεν ο Χορτοθέρτς, τα ιπωρ’κά εβγαίν’νε, γαρτύν’νε τα χορταρικά, τα στάχυα κιφαλών’νε».

Κυρά Κακή: Καλά λες ατα, αμά ’κι νουνίεις το θέρος και την νεγκασία. Με τ’ έναν δρεπάν’ είμεσε ’ς σο χέρ’, όλεν τον Χορτοθέρ’. Και όντες ’κι τελείται η δουλεία λέγ’νε σε «Θερίστ’ αργάτ’ θερίστ’ αργάτ’, θα σπάζω την κοσσάραν, κι αν ’κι τελείται το χωράφ’, θα σπάζω την κασκάραν».

Αύγουστος – Άγουστος: Άμα για τον Άγουστον τιδέν κακόν ’κ’ έεις να λες. «Ο Άγουστον αλωνίζ’, τ’ οικοκύρτς χαρεντερίζ’».

Κυρά Κακή: Η χαρά ας σα πατσάχια τουν τρέχ’, ’κ’ ελέπ’ς. Νε παι πώς να χάρουμες «Τ’ Αυγούστ’, η έμπα τ’ καλοκαίρ’, η έβγα τ’ τη χιονί η άκραν».

Σεπτέμβριος – Σταυρίτες: Τα καλά τη Σταυρίτε είν’ πολλά, ’κ’ επορείς να λες. «Σταυρίτε καλωσόρισμαν με τη ποπά ευχία, οσπίτια και οσπιτιανοί, γομάτον ευλοΐαν».

Κυρά Κακή: Ανασπάλτς «Σταυρίτα φαίνεται γραού (πάχνη) και δείσα (ομίχλη) ’ς σα ραχία και αρχινούν τα φυσετούς (δυνατοί άνεμοι), σκαλών’νε τα κρυάδας».

Οκτώβριος – Τρυγομηνάς: Για τον Τρυγομηνά πα θα λες; «Ο Τρυγομηνάς έν’ ζεγκίντς, φέρ’ κρύα νερά και πίντς».

Κυρά Κακή: Ανάθεμ’ άτον τον κατάβρεχο. «Βίρα βρέχ’ και βουρκανίζ’ και τα φύλλα κιτρινίζ’».

Νοέμβριος – Αεργίτες: Κυρά Κακή ας σον Αεργίτα, μ’ έεις παράπονον. «Τ’ Αεργίτα, ας σο λιμάν’, τα χαψία ’ς σο τηγάν’».

Κυρά Κακή: Ποτάμια τα παράπονα μ’ κι ας ατόν τον χιονόβρεχον. «Αεργίτα χειμός καιρός και χιόνια ’ς σα ραχία, πολλά χιόνια εσκέπασαν παρχάρια και χωρία».

Δεκέμβριος – Χριστιαννάρτς: Γιαμ’ θα πιάντς και τον Χριστιαννάρ’ ’ς σο στόμα σ’, ανευλόητη; Τον Χριστιαννάρ’ «Χριστός ’γεννέθεν, χαρά ’ς σον κόσμον».

Κυρά Κακή: Εγεννέθεν ο Χριστόν ’κι λέω, δοξασμένο τ’ όνομαν ατ’, άμα πολλά παράδας φεύ’νε ατά τα ημέρας γιατί «Τη Χριστού όλ’ αναλλάζ’νε και τα πετεινάρια σπάζ’νε».

Χρόνος: Αέτσ’ πως λες κυρά Κακή, όλια τα μήνας είναι κακά.

Κυρά Κακή: Κακά και ανευλόητα.

Χρόνος: Αέτσ’ αν έν’ φέρτε ’ς σην κυρά Κακή ατά ντο είπα σας.

Τα παιδία φέρ’νε έναν δεμάτ’ ξύλα και έναν σακούλ’ μικρόν.

Χρόνος: Κυρά Κακή ατά τα ξύλα και ατό το σακκουλόπον είναι για τ’ εσέν’. Τέρεν, το σακκουλόπον θα ανοίεις ατό μανάχο όντες θα πας ’ς σ’ οσπίτι σ’ και κλειδώντς καλά καλά την πόρταν. Να έεις καλόν στράταν!
Παραμυθάς: Η κυρά Κακή αγληγορετά έφυεν. Έσ’κωσεν κι έσυρε τα ξύλα οξωκέσ’ ας σο καλύβιν, εκράτεσεν σπιχτά το σακκουλόπον ’ς σα χέρια τ’ς και έτρεξεν ’ς σ’ οσπίτ’ν ατ’ς. Μίαν εσπάλτσεν καλά τα παραθύρια και την πόρταν κι επεκεί ένοιξεν το σακκουλόπον. Και ντο ελέπ’, απέσ’ είχεν μανάχο λιθάρια. Αέτσ’ επαίρεν έναν καλόν μάθημα για την κακίαν ατ’ς και τα άσκεμα τα λόγια τ’ς. Η κυρά Καλή πα έζησεν καλά κι εμείς κι άλλο καλλίον.





Η κυρά Καλή και τα 12 μήνας
Πρόκειται για τη διασκευή του παραδοσιακού παραμυθιού «Η κυρά καλή και οι δώδεκα μήνες» στην ποντιακή διάλεκτο, της Χρύσας Μαυρίδου, με την πολύτιμη βοήθεια του Σάββα Σαλπιγγίδη και της Αρχοντούλας Κωνσταντινίδου, η οποία έκανε τη διόρθωση των ποντιακών του κειμένου.
Παραμυθάς: ’Σ σα παλαιά τα χρόνια εζήν’νεν είνας φτωχέσσα γαρή, η κυρά Καλή. Έναν ημέραν εξέβεν ’ς σο ραχίν να σερεύ’ ξύλα για το τσάχ’. Αναχάπαρα επάτεσεν η βρεχή. Η κυρά Καλή για να γλυτών’ εντώκεν την πόρταν ’ς σ’ έναν καλύβ’. Ένοιξαν ατέν και εσέβεν απέσ’. ’Σ ση μέσ’ έτον είνας γέρος, τα γένια τ’ άσπρα χιόνια και ολόερα τ’ έστεκαν δώδεκα παλληκάρια. Τα τρία εφόρ’ναν γούνας, τρία είχαν ’ς σα κιφάλια ’τουν τσιτσέκια, τρία είχαν ’ς σα μαλλία ’τουν στάχυα και τρία πα είχαν βοτρύδια.
Χρόνος: Καλώς έρθες ’ς σ’ οσπίτ’ν εμούν, κάθκα να αναπάεσαι.
Κυρά Καλή: Ευχαριστώ σας πολλά.
Χρόνος: Πώς ευρέθες αδακέσ’;
Κυρά Καλή: Έρθα να σερεύω ξύλα για το τσάχι μ’ και επίασ’ εμέν η βρεχή.
Χρόνος: Πώς λέγ’νε σε;
Κυρά Καλή: Τ’ όνεμα μ’ έν’ Καλή.
Χρόνος: Πέει με κυρά Καλή, ντο λέει ο κόσμον για τον Χρόνο και τα παιδία ατ’, τα μήνας; Έμαθα πολλά κατηγορούν’ ατόν.
Κυρά Καλή: Εγώ τιδέν ’κ’ έκ’σα. Ο Χρόνον πα καλός έν’ και τα μήνας πα καλά και ευλοημένα είναι.
Ιανουάριος – Καλαντάρτς: Ο κόσμον λέει για τον Καλαντάρ’ και κατηγορεί ατόν «Άρ’ έρθεν και ο Καλαντάρτς, τα κρύα και τα χιόνια, χιονίζ’, φυσά και βουρκανίζ’ και όλεν την γην παγών’νε». Εσύ ντο λες;

Κυρά Καλή: Εγώ λέω παλληκάρι μ’, τον Καλαντάρ’ οι ανθρώπ’ αναπάουνταν και χαίρουνταν. «Κάθουνταν οι οσπιτιανοί ολόερα σο τσάχ’, χειροδουλεύ’νε οι τρανοί, οι νέοι παρακαδεύ’νε, κι οι πεκιάρ’ κρύον ’κι τερούν, το σεβταλούκ νουνίζ’νε.».

Φεβρουάριος – Κούντουρος: Τον Κούντουρον περιπαίζ’ν’ ατόν και λέγ’νε «Ο Κούντουρον έν’ λειφτός, έν’ ολίγον πα ζαντός».

Κυρά Καλή: Άμα πέει και εκείνο «Έρθεν και ο Κούντουρον, θα τρως πολλά βούτορον».

Μάρτιος – Μάρτ’ς: Κυρά Καλή, ο κόσμον πολλά γουζεύ’ με τον Μάρτ’ και λέει «Ας φουρκίζομεν το Μάρτ’, έχ’ αφώτιστον ινάτ’.».

Κυρά Καλή: Εγώ αγαπώ ατόν και λέω «Καλώς να έρται ο Μάρτ’ς, που λύν’ τα χιόνια και φέρ’ τα χελιδόνια».

Απρίλιος – Απρίλτς: «Απρίλ’τς έρται και περάν’, τ’ άλλο κλαίει, τ’ άλλο γελά», χολιάσκεται ο κόσμον με τον Απρίλ’. Εσύ πα χολιάσκεσαι;

Κυρά Καλή: Πώς να χολιάσκουμαι με τον Απρίλ’; Ατός όντες έρται με το καλόν, φέρ’ τα πρασινάδας, τα χιόνια όλα λύουν και χάν’νταν τα κρυάδας.

Μάιος – Καλομηνάς: Τον Καλομηνά πολλά φογούντανε γιατί εθαρούνε ’ς σον καιρόν ατ’ τα μάισσας ευτάγ’νε μαϊσσουλούκια, αέτσ’ ’κ’ έν’; Και όντες σύρ’ χαλάζ’ περιπαίζ’ν’ ατόν «Τ’ αρνί μ’ επαρακάλ-ν-ατό κι ατό εποίν’νεν νάζια, τα δάκρα μ’ εκατήβαιναν Καλομηνά χαλάζια.».

Κυρά Καλή: Ντο είναι ατά ντο λες; Τον Καλομηνά η καρδία μουν ανοίεται και τραγουδούμε «Όντες έρται ο Καλομηνάς φυτρών’νε τα χορτάρια, ντ’ έμορφα επρασίντσανε τα τσόλια τα παρχάρια».

Ιούνιος – Κερασινόν: «Ο Κερασινόν φέρ’ ήλιον και μαραίν’ σε άμον μήλον», έκ’σα να λέγ’νε κυρά Καλή.

Κυρά Καλή: ’Κ’ έκ’σες καλά. «Ο Κερασινόν φέρ’ ήλιον, ευτάει σε έμνοστον άμον μήλον», λέγ’νε.

Ιούλιος – Χορτοθέρ’τς: Τον Χορτοθέρ’ ’κι θέλετε ατόν για τα πολλά δουλείας και για τ’ ατό αμάν λέτε «Έρθεν και ο Χορτοθέρτς έπαρ’ το δρεπάν’ ’ς σο χέρ’».

Κυρά Καλή: Ευλοημένος Χορτοθέρτς που δί’ μας σε και τρώμε, τ’ αγούρια παίζ’νε κεμεντζέ και τραγωδούν ’ς σ’ αλώνια.

Αύγουστος – Αγουστος: Κυρά Καλή γιαμ’ χολιάσκεσαι και εσύ πα με τον Αύγουστο γιατί τελείται το καλοκαίρ’ και λες «Επάτεσαμ’ ’ς σον Αύγουστον και ’ς ση χιονί’ την άκραν».

Κυρά Καλή: Γιοχ πούλι μ’, ’κ’ επορώ να χολιάσκουμαι με τ’ ατόν. «Αύγουστον σπογγίζ’ τ’ αλώνια και λαρών’ όλια τα πόνια».

Σεπτέμβριος – Σταυρίτες: «Ο Σταυρίτες ’κχύν’ τα φύλλα και μαραίν’ντανε τα ξύλα». Εσύ ντο λες;

Κυρά Καλή: Εγώ λέγω «Ο Σταυρίτες ρεντσιπέρτς (γεωργός), έναν σπέρτς και πέντε παίρτς».

Οκτώβριος – Τρυγομηνάς: Και για τον Τρυγομηνά που ατόσον συρίζ’ και κρύον πα κρεμίζ’;

Κυρά Καλή: Καλόν λόγον θα λέω «Σ’ Αϊ-Δημητρή το μήνα, μη φογάσαι ξάι την πείνα».

Νοέμβριος – Αεργίτες: «Αεργίτες μουρδουλίζ’, ’ς σο ραχίν ανθρώπ’ς φουρκίζ’» λέει ο κόσμον για τον Αεργίτε, εσύ κυρά Καλή πιστεύ’ς α’;

Κυρά Καλή: Ντο άσκεμα λόγια είν’ ατά, σους παίδα. Ο Αεργίτες πα καλός έν’ και όπως λέει η τραγωδία «Κρυάδας και χιόνια πολλά έγκε μας Αεργίτες, ’ς σον κρύον π’ ευτάει σεβταλούκ, θα έν’ πολλά τεχνίτες».

Δεκέμβριος – Χριστιαννάρτς: Και τον Χριστιαννάρ’ πα επίασεν ο κόσμον ’ς σο στόμαν ατ’. Λέει και για τ’ ατόν «Χριστιαννάρτς φέρ’ τον κρύον, ναϊλί εκείνον που ’κ’ έχ’ βίον».

Κυρά Καλή: Τέρεν παλληκάρι μ’, τον Χριστιαννάρ’ έχουμεν τρανόν χαράν γιατί ο Χριστόν εγεννέθεν, τα μήνας γίν’νταν δώδεκα κι ο χρόνον πα ετελέθεν.

Χρόνος: Αέτσ’ πως λες κυρά Καλή, όλια τα μήνας είναι καλά.

Κυρά Καλή: Καλά και ευλοημένα.

Χρόνος: Αέτσ’ αν έν’ φέρτε ’ς σην κυρά Καλή ατά ντο είπα σας.

Τα παιδία φέρ’νε έναν δεμάτ’ ξύλα και έναν σακούλ’ μικρόν.

Χρόνος: Κυρά Καλή ατά τα ξύλα και ατό το σακκουλόπον είναι για τ’ εσέν’. Τέρεν, το σακκουλόπον θα ανοίεις ατό μαναχόν όντες θα πας ’ς σ’ οσπίτι σ’ και κλειδώντς την πόρταν. Να έεις καλόν στράταν!

Κυρά Καλή: Πολλά ευχαριστώ σας, να είστουν καλά.

Παραμυθάς: Η κυρά Καλή όντες έφτασε ’ς σ’ οσπίτ’ν ατ’ς και εκλείδωσεν την πόρταν, ένοιξεν το σακουλόπον και ντο να ελέπ’. Έτον γομάτο χρυσά φλουρία.
Με τ’ ολίγον καιρόν η κυρά Καλή εποίκεν ένα καινούρ’ έμορφον οσπίτ’, ολόερα με δέντρα και τσιτσέκια. Εζήν’νεν χαρεμέντσα με τα παιδία-ν-ατ’ς και επερανήνε πολλά καλά. Με τα παράδας που εδέκεν ατέν ο Χρόνον εβοήθησε και άλλτς ανθρώπ’ς που ’κ’ είχαν.
Είνας γειτονάβα, η κυρά Κακή, εζέλεψεν ατέν και ερώτεσεν ατέν:
-Ντο ίνεται με τ’ εσέν, εσύ φτωχέσσα γαρή που εύρες ατόσα παράδας; Γιαμ’ εσόεψες ατά;
Η κυρά Καλή είπεν ατέν την ιστορίαν όπως έντον.
Η γειτονάβα έτον ζεγκίναινα, αμά εζέλεψεν την κυρά Καλή. Καιρόν ’κ’ εχάσεν, εξέβεν ’ς σο ραχίν. Εύρεν το καλύβιν, εντώκεν την πόρταν, ένοιξαν ατέν τα παλληκάρια και εσέγκαν ατέν απέσ’.

Οι Μήνες: Καλημερία θεία, κάθκα να τρώγουμε.

Κυρά Κακή: Κακέσσα και αναθεμάτιστος θέλτς να λες, τα χέρια μ’ ένταν ξύλα ας σον κρύον και τα ποδάρια μ’ επάγωσαν με τ’ ατόν τον καιρόν, κακόν χρόνον να έχ’.

Χρόνος: Έλα σουμά ’ς σο τσάχ’ να χουλείσαι. Πέει με πώς λέγ’νε σε;

Κυρά Κακή: Ο δεξάμενο μ’ εφώτ’σεν εμέν Κερεκή, άμα εγώ εποίκ’ ατό Κακή. Όντες ακούν’ τ’ όνεμα μ’ κανείς ’κι σουμών’ να ψαλαφά παράδας.

Χρόνος: Κυρά Κακή ας σα δώδεκα τα μήνας, τίναν αγαπάς κι άλλο πολλά;

Κυρά Κακή: Κακόν χάλ’ έχ’νε, καν’νάν ’κι αγαπώ.

Χρόνος: Γιάτι ’κι αγαπάς ατσέ, ντο εποίκαν’ εσέν; Κάτ’ καλό θα έχ’νε. Ας παίρουμ’ ατσέ έναν έναν.

Ιανουάριος – Καλαντάρτς: Ας αρχινούμε ας σον Καλαντάρ’. «Ο Καλαντάρτς φέρ’ νεοχρονίαν, χαρά, γέλος και δουλείαν».

Κυρά Κακή: Καλανταρί αγγούρια.

Φεβρουάριος – Κούντουρος: «Τον Κούντουρον γεννούν τα ζα, τα κοσσάρας, τα ωβά, φτάγ’νε ανθρώπ’ το φούστορον, σύρ’νε απάν’ το βούτορον».

Κυρά Κακή: Ποίος ο Κούντουρον, ο Κούτσουρον, ο ουραδοκομμένον; Ποδεδίζω το Χριστό σ’, ο Κούντουρον έν’ λειφτός.

Μάρτιος – Μάρτ’ς: «Ο Μάρτ’ς φέρ’ τα χελιδόνια, κελαηδούν και λύν’ τα χιόνια» ατό καλό ’κ’ έν’;

Κυρά Κακή: Χάσον ατόν τον αγέλαστον και τον θεοχάλαστον. «Ο Μάρτ’ς έρται και διαβαίν’, άλλτς παγών’ και άλλτς χουλαίν’».

Απρίλιος – Απρίλτς: Για τον Απρίλ’ ορθά λέει ο κόσμον «Απρίλην έβρεξεν, το κοκκίν έστρωσεν».

Κυρά Κακή: Και εγώ πα λέω, «Απρίλτς κι αν εκατεπράεσεν, απρινάρευτος ’κ’ εξέβεν».

Μάιος – Καλομηνάς: «Καλομηνά η βρεχή και τη Θεού η ευχή, τ’ έναν τ’ άλλο ομοιάζ’νεν και κοκκία ωβάζ’νεν».

Κυρά Κακή: Και όντες σύρ’ το χαλάζ’ ατότε θα λέγω σε «Έρθεν ο Καλομηνάς, βόστ’ τσιτσέκια αν πεινάς».

Ιούνιος – Κερασινόν: Άμα ο Κερασινόν έν’ καλός. «Έρθεν ο Κερασινόν, εχουλέθεν ο καιρόν, τρώμε κόκκινα κεράσια, βούτορον με τα χασχάσια».

Κυρά Κακή: Ούμπαν ακούς πολλά κεράσια, έπαρ’ και μικρόν καλάθ’.

Ιούλιος – Χορτοθέρ’τς: Για τον Χορτοθέρ’ ντο επορείς και λες; «Επάτεσεν ο Χορτοθέρτς, τα ιπωρ’κά εβγαίν’νε, γαρτύν’νε τα χορταρικά, τα στάχυα κιφαλών’νε».

Κυρά Κακή: Καλά λες ατα, αμά ’κι νουνίεις το θέρος και την νεγκασία. Με τ’ έναν δρεπάν’ είμεσε ’ς σο χέρ’, όλεν τον Χορτοθέρ’. Και όντες ’κι τελείται η δουλεία λέγ’νε σε «Θερίστ’ αργάτ’ θερίστ’ αργάτ’, θα σπάζω την κοσσάραν, κι αν ’κι τελείται το χωράφ’, θα σπάζω την κασκάραν».

Αύγουστος – Άγουστος: Άμα για τον Άγουστον τιδέν κακόν ’κ’ έεις να λες. «Ο Άγουστον αλωνίζ’, τ’ οικοκύρτς χαρεντερίζ’».

Κυρά Κακή: Η χαρά ας σα πατσάχια τουν τρέχ’, ’κ’ ελέπ’ς. Νε παι πώς να χάρουμες «Τ’ Αυγούστ’, η έμπα τ’ καλοκαίρ’, η έβγα τ’ τη χιονί η άκραν».

Σεπτέμβριος – Σταυρίτες: Τα καλά τη Σταυρίτε είν’ πολλά, ’κ’ επορείς να λες. «Σταυρίτε καλωσόρισμαν με τη ποπά ευχία, οσπίτια και οσπιτιανοί, γομάτον ευλοΐαν».

Κυρά Κακή: Ανασπάλτς «Σταυρίτα φαίνεται γραού (πάχνη) και δείσα (ομίχλη) ’ς σα ραχία και αρχινούν τα φυσετούς (δυνατοί άνεμοι), σκαλών’νε τα κρυάδας».

Οκτώβριος – Τρυγομηνάς: Για τον Τρυγομηνά πα θα λες; «Ο Τρυγομηνάς έν’ ζεγκίντς, φέρ’ κρύα νερά και πίντς».

Κυρά Κακή: Ανάθεμ’ άτον τον κατάβρεχο. «Βίρα βρέχ’ και βουρκανίζ’ και τα φύλλα κιτρινίζ’».

Νοέμβριος – Αεργίτες: Κυρά Κακή ας σον Αεργίτα, μ’ έεις παράπονον. «Τ’ Αεργίτα, ας σο λιμάν’, τα χαψία ’ς σο τηγάν’».

Κυρά Κακή: Ποτάμια τα παράπονα μ’ κι ας ατόν τον χιονόβρεχον. «Αεργίτα χειμός καιρός και χιόνια ’ς σα ραχία, πολλά χιόνια εσκέπασαν παρχάρια και χωρία».

Δεκέμβριος – Χριστιαννάρτς: Γιαμ’ θα πιάντς και τον Χριστιαννάρ’ ’ς σο στόμα σ’, ανευλόητη; Τον Χριστιαννάρ’ «Χριστός ’γεννέθεν, χαρά ’ς σον κόσμον».

Κυρά Κακή: Εγεννέθεν ο Χριστόν ’κι λέω, δοξασμένο τ’ όνομαν ατ’, άμα πολλά παράδας φεύ’νε ατά τα ημέρας γιατί «Τη Χριστού όλ’ αναλλάζ’νε και τα πετεινάρια σπάζ’νε».

Χρόνος: Αέτσ’ πως λες κυρά Κακή, όλια τα μήνας είναι κακά.

Κυρά Κακή: Κακά και ανευλόητα.

Χρόνος: Αέτσ’ αν έν’ φέρτε ’ς σην κυρά Κακή ατά ντο είπα σας.

Τα παιδία φέρ’νε έναν δεμάτ’ ξύλα και έναν σακούλ’ μικρόν.

Χρόνος: Κυρά Κακή ατά τα ξύλα και ατό το σακκουλόπον είναι για τ’ εσέν’. Τέρεν, το σακκουλόπον θα ανοίεις ατό μανάχο όντες θα πας ’ς σ’ οσπίτι σ’ και κλειδώντς καλά καλά την πόρταν. Να έεις καλόν στράταν!
Παραμυθάς: Η κυρά Κακή αγληγορετά έφυεν. Έσ’κωσεν κι έσυρε τα ξύλα οξωκέσ’ ας σο καλύβιν, εκράτεσεν σπιχτά το σακκουλόπον ’ς σα χέρια τ’ς και έτρεξεν ’ς σ’ οσπίτ’ν ατ’ς. Μίαν εσπάλτσεν καλά τα παραθύρια και την πόρταν κι επεκεί ένοιξεν το σακκουλόπον. Και ντο ελέπ’, απέσ’ είχεν μανάχο λιθάρια. Αέτσ’ επαίρεν έναν καλόν μάθημα για την κακίαν ατ’ς και τα άσκεμα τα λόγια τ’ς. Η κυρά Καλή πα έζησεν καλά κι εμείς κι άλλο καλλίον.





Η κυρά Καλή και τα 12 μήνας
Πρόκειται για τη διασκευή του παραδοσιακού παραμυθιού «Η κυρά καλή και οι δώδεκα μήνες» στην ποντιακή διάλεκτο, της Χρύσας Μαυρίδου, με την πολύτιμη βοήθεια του Σάββα Σαλπιγγίδη και της Αρχοντούλας Κωνσταντινίδου, η οποία έκανε τη διόρθωση των ποντιακών του κειμένου.
Παραμυθάς: ’Σ σα παλαιά τα χρόνια εζήν’νεν είνας φτωχέσσα γαρή, η κυρά Καλή. Έναν ημέραν εξέβεν ’ς σο ραχίν να σερεύ’ ξύλα για το τσάχ’. Αναχάπαρα επάτεσεν η βρεχή. Η κυρά Καλή για να γλυτών’ εντώκεν την πόρταν ’ς σ’ έναν καλύβ’. Ένοιξαν ατέν και εσέβεν απέσ’. ’Σ ση μέσ’ έτον είνας γέρος, τα γένια τ’ άσπρα χιόνια και ολόερα τ’ έστεκαν δώδεκα παλληκάρια. Τα τρία εφόρ’ναν γούνας, τρία είχαν ’ς σα κιφάλια ’τουν τσιτσέκια, τρία είχαν ’ς σα μαλλία ’τουν στάχυα και τρία πα είχαν βοτρύδια.
Χρόνος: Καλώς έρθες ’ς σ’ οσπίτ’ν εμούν, κάθκα να αναπάεσαι.
Κυρά Καλή: Ευχαριστώ σας πολλά.
Χρόνος: Πώς ευρέθες αδακέσ’;
Κυρά Καλή: Έρθα να σερεύω ξύλα για το τσάχι μ’ και επίασ’ εμέν η βρεχή.
Χρόνος: Πώς λέγ’νε σε;
Κυρά Καλή: Τ’ όνεμα μ’ έν’ Καλή.
Χρόνος: Πέει με κυρά Καλή, ντο λέει ο κόσμον για τον Χρόνο και τα παιδία ατ’, τα μήνας; Έμαθα πολλά κατηγορούν’ ατόν.
Κυρά Καλή: Εγώ τιδέν ’κ’ έκ’σα. Ο Χρόνον πα καλός έν’ και τα μήνας πα καλά και ευλοημένα είναι.
Ιανουάριος – Καλαντάρτς: Ο κόσμον λέει για τον Καλαντάρ’ και κατηγορεί ατόν «Άρ’ έρθεν και ο Καλαντάρτς, τα κρύα και τα χιόνια, χιονίζ’, φυσά και βουρκανίζ’ και όλεν την γην παγών’νε». Εσύ ντο λες;

Κυρά Καλή: Εγώ λέω παλληκάρι μ’, τον Καλαντάρ’ οι ανθρώπ’ αναπάουνταν και χαίρουνταν. «Κάθουνταν οι οσπιτιανοί ολόερα σο τσάχ’, χειροδουλεύ’νε οι τρανοί, οι νέοι παρακαδεύ’νε, κι οι πεκιάρ’ κρύον ’κι τερούν, το σεβταλούκ νουνίζ’νε.».

Φεβρουάριος – Κούντουρος: Τον Κούντουρον περιπαίζ’ν’ ατόν και λέγ’νε «Ο Κούντουρον έν’ λειφτός, έν’ ολίγον πα ζαντός».

Κυρά Καλή: Άμα πέει και εκείνο «Έρθεν και ο Κούντουρον, θα τρως πολλά βούτορον».

Μάρτιος – Μάρτ’ς: Κυρά Καλή, ο κόσμον πολλά γουζεύ’ με τον Μάρτ’ και λέει «Ας φουρκίζομεν το Μάρτ’, έχ’ αφώτιστον ινάτ’.».

Κυρά Καλή: Εγώ αγαπώ ατόν και λέω «Καλώς να έρται ο Μάρτ’ς, που λύν’ τα χιόνια και φέρ’ τα χελιδόνια».

Απρίλιος – Απρίλτς: «Απρίλ’τς έρται και περάν’, τ’ άλλο κλαίει, τ’ άλλο γελά», χολιάσκεται ο κόσμον με τον Απρίλ’. Εσύ πα χολιάσκεσαι;

Κυρά Καλή: Πώς να χολιάσκουμαι με τον Απρίλ’; Ατός όντες έρται με το καλόν, φέρ’ τα πρασινάδας, τα χιόνια όλα λύουν και χάν’νταν τα κρυάδας.

Μάιος – Καλομηνάς: Τον Καλομηνά πολλά φογούντανε γιατί εθαρούνε ’ς σον καιρόν ατ’ τα μάισσας ευτάγ’νε μαϊσσουλούκια, αέτσ’ ’κ’ έν’; Και όντες σύρ’ χαλάζ’ περιπαίζ’ν’ ατόν «Τ’ αρνί μ’ επαρακάλ-ν-ατό κι ατό εποίν’νεν νάζια, τα δάκρα μ’ εκατήβαιναν Καλομηνά χαλάζια.».

Κυρά Καλή: Ντο είναι ατά ντο λες; Τον Καλομηνά η καρδία μουν ανοίεται και τραγουδούμε «Όντες έρται ο Καλομηνάς φυτρών’νε τα χορτάρια, ντ’ έμορφα επρασίντσανε τα τσόλια τα παρχάρια».

Ιούνιος – Κερασινόν: «Ο Κερασινόν φέρ’ ήλιον και μαραίν’ σε άμον μήλον», έκ’σα να λέγ’νε κυρά Καλή.

Κυρά Καλή: ’Κ’ έκ’σες καλά. «Ο Κερασινόν φέρ’ ήλιον, ευτάει σε έμνοστον άμον μήλον», λέγ’νε.

Ιούλιος – Χορτοθέρ’τς: Τον Χορτοθέρ’ ’κι θέλετε ατόν για τα πολλά δουλείας και για τ’ ατό αμάν λέτε «Έρθεν και ο Χορτοθέρτς έπαρ’ το δρεπάν’ ’ς σο χέρ’».

Κυρά Καλή: Ευλοημένος Χορτοθέρτς που δί’ μας σε και τρώμε, τ’ αγούρια παίζ’νε κεμεντζέ και τραγωδούν ’ς σ’ αλώνια.

Αύγουστος – Αγουστος: Κυρά Καλή γιαμ’ χολιάσκεσαι και εσύ πα με τον Αύγουστο γιατί τελείται το καλοκαίρ’ και λες «Επάτεσαμ’ ’ς σον Αύγουστον και ’ς ση χιονί’ την άκραν».

Κυρά Καλή: Γιοχ πούλι μ’, ’κ’ επορώ να χολιάσκουμαι με τ’ ατόν. «Αύγουστον σπογγίζ’ τ’ αλώνια και λαρών’ όλια τα πόνια».

Σεπτέμβριος – Σταυρίτες: «Ο Σταυρίτες ’κχύν’ τα φύλλα και μαραίν’ντανε τα ξύλα». Εσύ ντο λες;

Κυρά Καλή: Εγώ λέγω «Ο Σταυρίτες ρεντσιπέρτς (γεωργός), έναν σπέρτς και πέντε παίρτς».

Οκτώβριος – Τρυγομηνάς: Και για τον Τρυγομηνά που ατόσον συρίζ’ και κρύον πα κρεμίζ’;

Κυρά Καλή: Καλόν λόγον θα λέω «Σ’ Αϊ-Δημητρή το μήνα, μη φογάσαι ξάι την πείνα».

Νοέμβριος – Αεργίτες: «Αεργίτες μουρδουλίζ’, ’ς σο ραχίν ανθρώπ’ς φουρκίζ’» λέει ο κόσμον για τον Αεργίτε, εσύ κυρά Καλή πιστεύ’ς α’;

Κυρά Καλή: Ντο άσκεμα λόγια είν’ ατά, σους παίδα. Ο Αεργίτες πα καλός έν’ και όπως λέει η τραγωδία «Κρυάδας και χιόνια πολλά έγκε μας Αεργίτες, ’ς σον κρύον π’ ευτάει σεβταλούκ, θα έν’ πολλά τεχνίτες».

Δεκέμβριος – Χριστιαννάρτς: Και τον Χριστιαννάρ’ πα επίασεν ο κόσμον ’ς σο στόμαν ατ’. Λέει και για τ’ ατόν «Χριστιαννάρτς φέρ’ τον κρύον, ναϊλί εκείνον που ’κ’ έχ’ βίον».

Κυρά Καλή: Τέρεν παλληκάρι μ’, τον Χριστιαννάρ’ έχουμεν τρανόν χαράν γιατί ο Χριστόν εγεννέθεν, τα μήνας γίν’νταν δώδεκα κι ο χρόνον πα ετελέθεν.

Χρόνος: Αέτσ’ πως λες κυρά Καλή, όλια τα μήνας είναι καλά.

Κυρά Καλή: Καλά και ευλοημένα.

Χρόνος: Αέτσ’ αν έν’ φέρτε ’ς σην κυρά Καλή ατά ντο είπα σας.

Τα παιδία φέρ’νε έναν δεμάτ’ ξύλα και έναν σακούλ’ μικρόν.

Χρόνος: Κυρά Καλή ατά τα ξύλα και ατό το σακκουλόπον είναι για τ’ εσέν’. Τέρεν, το σακκουλόπον θα ανοίεις ατό μαναχόν όντες θα πας ’ς σ’ οσπίτι σ’ και κλειδώντς την πόρταν. Να έεις καλόν στράταν!

Κυρά Καλή: Πολλά ευχαριστώ σας, να είστουν καλά.

Παραμυθάς: Η κυρά Καλή όντες έφτασε ’ς σ’ οσπίτ’ν ατ’ς και εκλείδωσεν την πόρταν, ένοιξεν το σακουλόπον και ντο να ελέπ’. Έτον γομάτο χρυσά φλουρία.
Με τ’ ολίγον καιρόν η κυρά Καλή εποίκεν ένα καινούρ’ έμορφον οσπίτ’, ολόερα με δέντρα και τσιτσέκια. Εζήν’νεν χαρεμέντσα με τα παιδία-ν-ατ’ς και επερανήνε πολλά καλά. Με τα παράδας που εδέκεν ατέν ο Χρόνον εβοήθησε και άλλτς ανθρώπ’ς που ’κ’ είχαν.
Είνας γειτονάβα, η κυρά Κακή, εζέλεψεν ατέν και ερώτεσεν ατέν:
-Ντο ίνεται με τ’ εσέν, εσύ φτωχέσσα γαρή που εύρες ατόσα παράδας; Γιαμ’ εσόεψες ατά;
Η κυρά Καλή είπεν ατέν την ιστορίαν όπως έντον.
Η γειτονάβα έτον ζεγκίναινα, αμά εζέλεψεν την κυρά Καλή. Καιρόν ’κ’ εχάσεν, εξέβεν ’ς σο ραχίν. Εύρεν το καλύβιν, εντώκεν την πόρταν, ένοιξαν ατέν τα παλληκάρια και εσέγκαν ατέν απέσ’.

Οι Μήνες: Καλημερία θεία, κάθκα να τρώγουμε.

Κυρά Κακή: Κακέσσα και αναθεμάτιστος θέλτς να λες, τα χέρια μ’ ένταν ξύλα ας σον κρύον και τα ποδάρια μ’ επάγωσαν με τ’ ατόν τον καιρόν, κακόν χρόνον να έχ’.

Χρόνος: Έλα σουμά ’ς σο τσάχ’ να χουλείσαι. Πέει με πώς λέγ’νε σε;

Κυρά Κακή: Ο δεξάμενο μ’ εφώτ’σεν εμέν Κερεκή, άμα εγώ εποίκ’ ατό Κακή. Όντες ακούν’ τ’ όνεμα μ’ κανείς ’κι σουμών’ να ψαλαφά παράδας.

Χρόνος: Κυρά Κακή ας σα δώδεκα τα μήνας, τίναν αγαπάς κι άλλο πολλά;

Κυρά Κακή: Κακόν χάλ’ έχ’νε, καν’νάν ’κι αγαπώ.

Χρόνος: Γιάτι ’κι αγαπάς ατσέ, ντο εποίκαν’ εσέν; Κάτ’ καλό θα έχ’νε. Ας παίρουμ’ ατσέ έναν έναν.

Ιανουάριος – Καλαντάρτς: Ας αρχινούμε ας σον Καλαντάρ’. «Ο Καλαντάρτς φέρ’ νεοχρονίαν, χαρά, γέλος και δουλείαν».

Κυρά Κακή: Καλανταρί αγγούρια.

Φεβρουάριος – Κούντουρος: «Τον Κούντουρον γεννούν τα ζα, τα κοσσάρας, τα ωβά, φτάγ’νε ανθρώπ’ το φούστορον, σύρ’νε απάν’ το βούτορον».

Κυρά Κακή: Ποίος ο Κούντουρον, ο Κούτσουρον, ο ουραδοκομμένον; Ποδεδίζω το Χριστό σ’, ο Κούντουρον έν’ λειφτός.

Μάρτιος – Μάρτ’ς: «Ο Μάρτ’ς φέρ’ τα χελιδόνια, κελαηδούν και λύν’ τα χιόνια» ατό καλό ’κ’ έν’;

Κυρά Κακή: Χάσον ατόν τον αγέλαστον και τον θεοχάλαστον. «Ο Μάρτ’ς έρται και διαβαίν’, άλλτς παγών’ και άλλτς χουλαίν’».

Απρίλιος – Απρίλτς: Για τον Απρίλ’ ορθά λέει ο κόσμον «Απρίλην έβρεξεν, το κοκκίν έστρωσεν».

Κυρά Κακή: Και εγώ πα λέω, «Απρίλτς κι αν εκατεπράεσεν, απρινάρευτος ’κ’ εξέβεν».

Μάιος – Καλομηνάς: «Καλομηνά η βρεχή και τη Θεού η ευχή, τ’ έναν τ’ άλλο ομοιάζ’νεν και κοκκία ωβάζ’νεν».

Κυρά Κακή: Και όντες σύρ’ το χαλάζ’ ατότε θα λέγω σε «Έρθεν ο Καλομηνάς, βόστ’ τσιτσέκια αν πεινάς».

Ιούνιος – Κερασινόν: Άμα ο Κερασινόν έν’ καλός. «Έρθεν ο Κερασινόν, εχουλέθεν ο καιρόν, τρώμε κόκκινα κεράσια, βούτορον με τα χασχάσια».

Κυρά Κακή: Ούμπαν ακούς πολλά κεράσια, έπαρ’ και μικρόν καλάθ’.

Ιούλιος – Χορτοθέρ’τς: Για τον Χορτοθέρ’ ντο επορείς και λες; «Επάτεσεν ο Χορτοθέρτς, τα ιπωρ’κά εβγαίν’νε, γαρτύν’νε τα χορταρικά, τα στάχυα κιφαλών’νε».

Κυρά Κακή: Καλά λες ατα, αμά ’κι νουνίεις το θέρος και την νεγκασία. Με τ’ έναν δρεπάν’ είμεσε ’ς σο χέρ’, όλεν τον Χορτοθέρ’. Και όντες ’κι τελείται η δουλεία λέγ’νε σε «Θερίστ’ αργάτ’ θερίστ’ αργάτ’, θα σπάζω την κοσσάραν, κι αν ’κι τελείται το χωράφ’, θα σπάζω την κασκάραν».

Αύγουστος – Άγουστος: Άμα για τον Άγουστον τιδέν κακόν ’κ’ έεις να λες. «Ο Άγουστον αλωνίζ’, τ’ οικοκύρτς χαρεντερίζ’».

Κυρά Κακή: Η χαρά ας σα πατσάχια τουν τρέχ’, ’κ’ ελέπ’ς. Νε παι πώς να χάρουμες «Τ’ Αυγούστ’, η έμπα τ’ καλοκαίρ’, η έβγα τ’ τη χιονί η άκραν».

Σεπτέμβριος – Σταυρίτες: Τα καλά τη Σταυρίτε είν’ πολλά, ’κ’ επορείς να λες. «Σταυρίτε καλωσόρισμαν με τη ποπά ευχία, οσπίτια και οσπιτιανοί, γομάτον ευλοΐαν».

Κυρά Κακή: Ανασπάλτς «Σταυρίτα φαίνεται γραού (πάχνη) και δείσα (ομίχλη) ’ς σα ραχία και αρχινούν τα φυσετούς (δυνατοί άνεμοι), σκαλών’νε τα κρυάδας».

Οκτώβριος – Τρυγομηνάς: Για τον Τρυγομηνά πα θα λες; «Ο Τρυγομηνάς έν’ ζεγκίντς, φέρ’ κρύα νερά και πίντς».

Κυρά Κακή: Ανάθεμ’ άτον τον κατάβρεχο. «Βίρα βρέχ’ και βουρκανίζ’ και τα φύλλα κιτρινίζ’».

Νοέμβριος – Αεργίτες: Κυρά Κακή ας σον Αεργίτα, μ’ έεις παράπονον. «Τ’ Αεργίτα, ας σο λιμάν’, τα χαψία ’ς σο τηγάν’».

Κυρά Κακή: Ποτάμια τα παράπονα μ’ κι ας ατόν τον χιονόβρεχον. «Αεργίτα χειμός καιρός και χιόνια ’ς σα ραχία, πολλά χιόνια εσκέπασαν παρχάρια και χωρία».

Δεκέμβριος – Χριστιαννάρτς: Γιαμ’ θα πιάντς και τον Χριστιαννάρ’ ’ς σο στόμα σ’, ανευλόητη; Τον Χριστιαννάρ’ «Χριστός ’γεννέθεν, χαρά ’ς σον κόσμον».

Κυρά Κακή: Εγεννέθεν ο Χριστόν ’κι λέω, δοξασμένο τ’ όνομαν ατ’, άμα πολλά παράδας φεύ’νε ατά τα ημέρας γιατί «Τη Χριστού όλ’ αναλλάζ’νε και τα πετεινάρια σπάζ’νε».

Χρόνος: Αέτσ’ πως λες κυρά Κακή, όλια τα μήνας είναι κακά.

Κυρά Κακή: Κακά και ανευλόητα.

Χρόνος: Αέτσ’ αν έν’ φέρτε ’ς σην κυρά Κακή ατά ντο είπα σας.

Τα παιδία φέρ’νε έναν δεμάτ’ ξύλα και έναν σακούλ’ μικρόν.

Χρόνος: Κυρά Κακή ατά τα ξύλα και ατό το σακκουλόπον είναι για τ’ εσέν’. Τέρεν, το σακκουλόπον θα ανοίεις ατό μανάχο όντες θα πας ’ς σ’ οσπίτι σ’ και κλειδώντς καλά καλά την πόρταν. Να έεις καλόν στράταν!
Παραμυθάς: Η κυρά Κακή αγληγορετά έφυεν. Έσ’κωσεν κι έσυρε τα ξύλα οξωκέσ’ ας σο καλύβιν, εκράτεσεν σπιχτά το σακκουλόπον ’ς σα χέρια τ’ς και έτρεξεν ’ς σ’ οσπίτ’ν ατ’ς. Μίαν εσπάλτσεν καλά τα παραθύρια και την πόρταν κι επεκεί ένοιξεν το σακκουλόπον. Και ντο ελέπ’, απέσ’ είχεν μανάχο λιθάρια. Αέτσ’ επαίρεν έναν καλόν μάθημα για την κακίαν ατ’ς και τα άσκεμα τα λόγια τ’ς. Η κυρά Καλή πα έζησεν καλά κι εμείς κι άλλο καλλίον.





Η κυρά Καλή και τα 12 μήνας
Πρόκειται για τη διασκευή του παραδοσιακού παραμυθιού «Η κυρά καλή και οι δώδεκα μήνες» στην ποντιακή διάλεκτο, της Χρύσας Μαυρίδου, με την πολύτιμη βοήθεια του Σάββα Σαλπιγγίδη και της Αρχοντούλας Κωνσταντινίδου, η οποία έκανε τη διόρθωση των ποντιακών του κειμένου.
Παραμυθάς: ’Σ σα παλαιά τα χρόνια εζήν’νεν είνας φτωχέσσα γαρή, η κυρά Καλή. Έναν ημέραν εξέβεν ’ς σο ραχίν να σερεύ’ ξύλα για το τσάχ’. Αναχάπαρα επάτεσεν η βρεχή. Η κυρά Καλή για να γλυτών’ εντώκεν την πόρταν ’ς σ’ έναν καλύβ’. Ένοιξαν ατέν και εσέβεν απέσ’. ’Σ ση μέσ’ έτον είνας γέρος, τα γένια τ’ άσπρα χιόνια και ολόερα τ’ έστεκαν δώδεκα παλληκάρια. Τα τρία εφόρ’ναν γούνας, τρία είχαν ’ς σα κιφάλια ’τουν τσιτσέκια, τρία είχαν ’ς σα μαλλία ’τουν στάχυα και τρία πα είχαν βοτρύδια.
Χρόνος: Καλώς έρθες ’ς σ’ οσπίτ’ν εμούν, κάθκα να αναπάεσαι.
Κυρά Καλή: Ευχαριστώ σας πολλά.
Χρόνος: Πώς ευρέθες αδακέσ’;
Κυρά Καλή: Έρθα να σερεύω ξύλα για το τσάχι μ’ και επίασ’ εμέν η βρεχή.
Χρόνος: Πώς λέγ’νε σε;
Κυρά Καλή: Τ’ όνεμα μ’ έν’ Καλή.
Χρόνος: Πέει με κυρά Καλή, ντο λέει ο κόσμον για τον Χρόνο και τα παιδία ατ’, τα μήνας; Έμαθα πολλά κατηγορούν’ ατόν.
Κυρά Καλή: Εγώ τιδέν ’κ’ έκ’σα. Ο Χρόνον πα καλός έν’ και τα μήνας πα καλά και ευλοημένα είναι.
Ιανουάριος – Καλαντάρτς: Ο κόσμον λέει για τον Καλαντάρ’ και κατηγορεί ατόν «Άρ’ έρθεν και ο Καλαντάρτς, τα κρύα και τα χιόνια, χιονίζ’, φυσά και βουρκανίζ’ και όλεν την γην παγών’νε». Εσύ ντο λες;

Κυρά Καλή: Εγώ λέω παλληκάρι μ’, τον Καλαντάρ’ οι ανθρώπ’ αναπάουνταν και χαίρουνταν. «Κάθουνταν οι οσπιτιανοί ολόερα σο τσάχ’, χειροδουλεύ’νε οι τρανοί, οι νέοι παρακαδεύ’νε, κι οι πεκιάρ’ κρύον ’κι τερούν, το σεβταλούκ νουνίζ’νε.».

Φεβρουάριος – Κούντουρος: Τον Κούντουρον περιπαίζ’ν’ ατόν και λέγ’νε «Ο Κούντουρον έν’ λειφτός, έν’ ολίγον πα ζαντός».

Κυρά Καλή: Άμα πέει και εκείνο «Έρθεν και ο Κούντουρον, θα τρως πολλά βούτορον».

Μάρτιος – Μάρτ’ς: Κυρά Καλή, ο κόσμον πολλά γουζεύ’ με τον Μάρτ’ και λέει «Ας φουρκίζομεν το Μάρτ’, έχ’ αφώτιστον ινάτ’.».

Κυρά Καλή: Εγώ αγαπώ ατόν και λέω «Καλώς να έρται ο Μάρτ’ς, που λύν’ τα χιόνια και φέρ’ τα χελιδόνια».

Απρίλιος – Απρίλτς: «Απρίλ’τς έρται και περάν’, τ’ άλλο κλαίει, τ’ άλλο γελά», χολιάσκεται ο κόσμον με τον Απρίλ’. Εσύ πα χολιάσκεσαι;

Κυρά Καλή: Πώς να χολιάσκουμαι με τον Απρίλ’; Ατός όντες έρται με το καλόν, φέρ’ τα πρασινάδας, τα χιόνια όλα λύουν και χάν’νταν τα κρυάδας.

Μάιος – Καλομηνάς: Τον Καλομηνά πολλά φογούντανε γιατί εθαρούνε ’ς σον καιρόν ατ’ τα μάισσας ευτάγ’νε μαϊσσουλούκια, αέτσ’ ’κ’ έν’; Και όντες σύρ’ χαλάζ’ περιπαίζ’ν’ ατόν «Τ’ αρνί μ’ επαρακάλ-ν-ατό κι ατό εποίν’νεν νάζια, τα δάκρα μ’ εκατήβαιναν Καλομηνά χαλάζια.».

Κυρά Καλή: Ντο είναι ατά ντο λες; Τον Καλομηνά η καρδία μουν ανοίεται και τραγουδούμε «Όντες έρται ο Καλομηνάς φυτρών’νε τα χορτάρια, ντ’ έμορφα επρασίντσανε τα τσόλια τα παρχάρια».

Ιούνιος – Κερασινόν: «Ο Κερασινόν φέρ’ ήλιον και μαραίν’ σε άμον μήλον», έκ’σα να λέγ’νε κυρά Καλή.

Κυρά Καλή: ’Κ’ έκ’σες καλά. «Ο Κερασινόν φέρ’ ήλιον, ευτάει σε έμνοστον άμον μήλον», λέγ’νε.

Ιούλιος – Χορτοθέρ’τς: Τον Χορτοθέρ’ ’κι θέλετε ατόν για τα πολλά δουλείας και για τ’ ατό αμάν λέτε «Έρθεν και ο Χορτοθέρτς έπαρ’ το δρεπάν’ ’ς σο χέρ’».

Κυρά Καλή: Ευλοημένος Χορτοθέρτς που δί’ μας σε και τρώμε, τ’ αγούρια παίζ’νε κεμεντζέ και τραγωδούν ’ς σ’ αλώνια.

Αύγουστος – Αγουστος: Κυρά Καλή γιαμ’ χολιάσκεσαι και εσύ πα με τον Αύγουστο γιατί τελείται το καλοκαίρ’ και λες «Επάτεσαμ’ ’ς σον Αύγουστον και ’ς ση χιονί’ την άκραν».

Κυρά Καλή: Γιοχ πούλι μ’, ’κ’ επορώ να χολιάσκουμαι με τ’ ατόν. «Αύγουστον σπογγίζ’ τ’ αλώνια και λαρών’ όλια τα πόνια».

Σεπτέμβριος – Σταυρίτες: «Ο Σταυρίτες ’κχύν’ τα φύλλα και μαραίν’ντανε τα ξύλα». Εσύ ντο λες;

Κυρά Καλή: Εγώ λέγω «Ο Σταυρίτες ρεντσιπέρτς (γεωργός), έναν σπέρτς και πέντε παίρτς».

Οκτώβριος – Τρυγομηνάς: Και για τον Τρυγομηνά που ατόσον συρίζ’ και κρύον πα κρεμίζ’;

Κυρά Καλή: Καλόν λόγον θα λέω «Σ’ Αϊ-Δημητρή το μήνα, μη φογάσαι ξάι την πείνα».

Νοέμβριος – Αεργίτες: «Αεργίτες μουρδουλίζ’, ’ς σο ραχίν ανθρώπ’ς φουρκίζ’» λέει ο κόσμον για τον Αεργίτε, εσύ κυρά Καλή πιστεύ’ς α’;

Κυρά Καλή: Ντο άσκεμα λόγια είν’ ατά, σους παίδα. Ο Αεργίτες πα καλός έν’ και όπως λέει η τραγωδία «Κρυάδας και χιόνια πολλά έγκε μας Αεργίτες, ’ς σον κρύον π’ ευτάει σεβταλούκ, θα έν’ πολλά τεχνίτες».

Δεκέμβριος – Χριστιαννάρτς: Και τον Χριστιαννάρ’ πα επίασεν ο κόσμον ’ς σο στόμαν ατ’. Λέει και για τ’ ατόν «Χριστιαννάρτς φέρ’ τον κρύον, ναϊλί εκείνον που ’κ’ έχ’ βίον».

Κυρά Καλή: Τέρεν παλληκάρι μ’, τον Χριστιαννάρ’ έχουμεν τρανόν χαράν γιατί ο Χριστόν εγεννέθεν, τα μήνας γίν’νταν δώδεκα κι ο χρόνον πα ετελέθεν.

Χρόνος: Αέτσ’ πως λες κυρά Καλή, όλια τα μήνας είναι καλά.

Κυρά Καλή: Καλά και ευλοημένα.

Χρόνος: Αέτσ’ αν έν’ φέρτε ’ς σην κυρά Καλή ατά ντο είπα σας.

Τα παιδία φέρ’νε έναν δεμάτ’ ξύλα και έναν σακούλ’ μικρόν.

Χρόνος: Κυρά Καλή ατά τα ξύλα και ατό το σακκουλόπον είναι για τ’ εσέν’. Τέρεν, το σακκουλόπον θα ανοίεις ατό μαναχόν όντες θα πας ’ς σ’ οσπίτι σ’ και κλειδώντς την πόρταν. Να έεις καλόν στράταν!

Κυρά Καλή: Πολλά ευχαριστώ σας, να είστουν καλά.

Παραμυθάς: Η κυρά Καλή όντες έφτασε ’ς σ’ οσπίτ’ν ατ’ς και εκλείδωσεν την πόρταν, ένοιξεν το σακουλόπον και ντο να ελέπ’. Έτον γομάτο χρυσά φλουρία.
Με τ’ ολίγον καιρόν η κυρά Καλή εποίκεν ένα καινούρ’ έμορφον οσπίτ’, ολόερα με δέντρα και τσιτσέκια. Εζήν’νεν χαρεμέντσα με τα παιδία-ν-ατ’ς και επερανήνε πολλά καλά. Με τα παράδας που εδέκεν ατέν ο Χρόνον εβοήθησε και άλλτς ανθρώπ’ς που ’κ’ είχαν.
Είνας γειτονάβα, η κυρά Κακή, εζέλεψεν ατέν και ερώτεσεν ατέν:
-Ντο ίνεται με τ’ εσέν, εσύ φτωχέσσα γαρή που εύρες ατόσα παράδας; Γιαμ’ εσόεψες ατά;
Η κυρά Καλή είπεν ατέν την ιστορίαν όπως έντον.
Η γειτονάβα έτον ζεγκίναινα, αμά εζέλεψεν την κυρά Καλή. Καιρόν ’κ’ εχάσεν, εξέβεν ’ς σο ραχίν. Εύρεν το καλύβιν, εντώκεν την πόρταν, ένοιξαν ατέν τα παλληκάρια και εσέγκαν ατέν απέσ’.

Οι Μήνες: Καλημερία θεία, κάθκα να τρώγουμε.

Κυρά Κακή: Κακέσσα και αναθεμάτιστος θέλτς να λες, τα χέρια μ’ ένταν ξύλα ας σον κρύον και τα ποδάρια μ’ επάγωσαν με τ’ ατόν τον καιρόν, κακόν χρόνον να έχ’.

Χρόνος: Έλα σουμά ’ς σο τσάχ’ να χουλείσαι. Πέει με πώς λέγ’νε σε;

Κυρά Κακή: Ο δεξάμενο μ’ εφώτ’σεν εμέν Κερεκή, άμα εγώ εποίκ’ ατό Κακή. Όντες ακούν’ τ’ όνεμα μ’ κανείς ’κι σουμών’ να ψαλαφά παράδας.

Χρόνος: Κυρά Κακή ας σα δώδεκα τα μήνας, τίναν αγαπάς κι άλλο πολλά;

Κυρά Κακή: Κακόν χάλ’ έχ’νε, καν’νάν ’κι αγαπώ.

Χρόνος: Γιάτι ’κι αγαπάς ατσέ, ντο εποίκαν’ εσέν; Κάτ’ καλό θα έχ’νε. Ας παίρουμ’ ατσέ έναν έναν.

Ιανουάριος – Καλαντάρτς: Ας αρχινούμε ας σον Καλαντάρ’. «Ο Καλαντάρτς φέρ’ νεοχρονίαν, χαρά, γέλος και δουλείαν».

Κυρά Κακή: Καλανταρί αγγούρια.

Φεβρουάριος – Κούντουρος: «Τον Κούντουρον γεννούν τα ζα, τα κοσσάρας, τα ωβά, φτάγ’νε ανθρώπ’ το φούστορον, σύρ’νε απάν’ το βούτορον».

Κυρά Κακή: Ποίος ο Κούντουρον, ο Κούτσουρον, ο ουραδοκομμένον; Ποδεδίζω το Χριστό σ’, ο Κούντουρον έν’ λειφτός.

Μάρτιος – Μάρτ’ς: «Ο Μάρτ’ς φέρ’ τα χελιδόνια, κελαηδούν και λύν’ τα χιόνια» ατό καλό ’κ’ έν’;

Κυρά Κακή: Χάσον ατόν τον αγέλαστον και τον θεοχάλαστον. «Ο Μάρτ’ς έρται και διαβαίν’, άλλτς παγών’ και άλλτς χουλαίν’».

Απρίλιος – Απρίλτς: Για τον Απρίλ’ ορθά λέει ο κόσμον «Απρίλην έβρεξεν, το κοκκίν έστρωσεν».

Κυρά Κακή: Και εγώ πα λέω, «Απρίλτς κι αν εκατεπράεσεν, απρινάρευτος ’κ’ εξέβεν».

Μάιος – Καλομηνάς: «Καλομηνά η βρεχή και τη Θεού η ευχή, τ’ έναν τ’ άλλο ομοιάζ’νεν και κοκκία ωβάζ’νεν».

Κυρά Κακή: Και όντες σύρ’ το χαλάζ’ ατότε θα λέγω σε «Έρθεν ο Καλομηνάς, βόστ’ τσιτσέκια αν πεινάς».

Ιούνιος – Κερασινόν: Άμα ο Κερασινόν έν’ καλός. «Έρθεν ο Κερασινόν, εχουλέθεν ο καιρόν, τρώμε κόκκινα κεράσια, βούτορον με τα χασχάσια».

Κυρά Κακή: Ούμπαν ακούς πολλά κεράσια, έπαρ’ και μικρόν καλάθ’.

Ιούλιος – Χορτοθέρ’τς: Για τον Χορτοθέρ’ ντο επορείς και λες; «Επάτεσεν ο Χορτοθέρτς, τα ιπωρ’κά εβγαίν’νε, γαρτύν’νε τα χορταρικά, τα στάχυα κιφαλών’νε».

Κυρά Κακή: Καλά λες ατα, αμά ’κι νουνίεις το θέρος και την νεγκασία. Με τ’ έναν δρεπάν’ είμεσε ’ς σο χέρ’, όλεν τον Χορτοθέρ’. Και όντες ’κι τελείται η δουλεία λέγ’νε σε «Θερίστ’ αργάτ’ θερίστ’ αργάτ’, θα σπάζω την κοσσάραν, κι αν ’κι τελείται το χωράφ’, θα σπάζω την κασκάραν».

Αύγουστος – Άγουστος: Άμα για τον Άγουστον τιδέν κακόν ’κ’ έεις να λες. «Ο Άγουστον αλωνίζ’, τ’ οικοκύρτς χαρεντερίζ’».

Κυρά Κακή: Η χαρά ας σα πατσάχια τουν τρέχ’, ’κ’ ελέπ’ς. Νε παι πώς να χάρουμες «Τ’ Αυγούστ’, η έμπα τ’ καλοκαίρ’, η έβγα τ’ τη χιονί η άκραν».

Σεπτέμβριος – Σταυρίτες: Τα καλά τη Σταυρίτε είν’ πολλά, ’κ’ επορείς να λες. «Σταυρίτε καλωσόρισμαν με τη ποπά ευχία, οσπίτια και οσπιτιανοί, γομάτον ευλοΐαν».

Κυρά Κακή: Ανασπάλτς «Σταυρίτα φαίνεται γραού (πάχνη) και δείσα (ομίχλη) ’ς σα ραχία και αρχινούν τα φυσετούς (δυνατοί άνεμοι), σκαλών’νε τα κρυάδας».

Οκτώβριος – Τρυγομηνάς: Για τον Τρυγομηνά πα θα λες; «Ο Τρυγομηνάς έν’ ζεγκίντς, φέρ’ κρύα νερά και πίντς».

Κυρά Κακή: Ανάθεμ’ άτον τον κατάβρεχο. «Βίρα βρέχ’ και βουρκανίζ’ και τα φύλλα κιτρινίζ’».

Νοέμβριος – Αεργίτες: Κυρά Κακή ας σον Αεργίτα, μ’ έεις παράπονον. «Τ’ Αεργίτα, ας σο λιμάν’, τα χαψία ’ς σο τηγάν’».

Κυρά Κακή: Ποτάμια τα παράπονα μ’ κι ας ατόν τον χιονόβρεχον. «Αεργίτα χειμός καιρός και χιόνια ’ς σα ραχία, πολλά χιόνια εσκέπασαν παρχάρια και χωρία».

Δεκέμβριος – Χριστιαννάρτς: Γιαμ’ θα πιάντς και τον Χριστιαννάρ’ ’ς σο στόμα σ’, ανευλόητη; Τον Χριστιαννάρ’ «Χριστός ’γεννέθεν, χαρά ’ς σον κόσμον».

Κυρά Κακή: Εγεννέθεν ο Χριστόν ’κι λέω, δοξασμένο τ’ όνομαν ατ’, άμα πολλά παράδας φεύ’νε ατά τα ημέρας γιατί «Τη Χριστού όλ’ αναλλάζ’νε και τα πετεινάρια σπάζ’νε».

Χρόνος: Αέτσ’ πως λες κυρά Κακή, όλια τα μήνας είναι κακά.

Κυρά Κακή: Κακά και ανευλόητα.

Χρόνος: Αέτσ’ αν έν’ φέρτε ’ς σην κυρά Κακή ατά ντο είπα σας.

Τα παιδία φέρ’νε έναν δεμάτ’ ξύλα και έναν σακούλ’ μικρόν.

Χρόνος: Κυρά Κακή ατά τα ξύλα και ατό το σακκουλόπον είναι για τ’ εσέν’. Τέρεν, το σακκουλόπον θα ανοίεις ατό μανάχο όντες θα πας ’ς σ’ οσπίτι σ’ και κλειδώντς καλά καλά την πόρταν. Να έεις καλόν στράταν!
Παραμυθάς: Η κυρά Κακή αγληγορετά έφυεν. Έσ’κωσεν κι έσυρε τα ξύλα οξωκέσ’ ας σο καλύβιν, εκράτεσεν σπιχτά το σακκουλόπον ’ς σα χέρια τ’ς και έτρεξεν ’ς σ’ οσπίτ’ν ατ’ς. Μίαν εσπάλτσεν καλά τα παραθύρια και την πόρταν κι επεκεί ένοιξεν το σακκουλόπον. Και ντο ελέπ’, απέσ’ είχεν μανάχο λιθάρια. Αέτσ’ επαίρεν έναν καλόν μάθημα για την κακίαν ατ’ς και τα άσκεμα τα λόγια τ’ς. Η κυρά Καλή πα έζησεν καλά κι εμείς κι άλλο καλλίον.





Η κυρά Καλή και τα 12 μήνας
Πρόκειται για τη διασκευή του παραδοσιακού παραμυθιού «Η κυρά καλή και οι δώδεκα μήνες» στην ποντιακή διάλεκτο, της Χρύσας Μαυρίδου, με την πολύτιμη βοήθεια του Σάββα Σαλπιγγίδη και της Αρχοντούλας Κωνσταντινίδου, η οποία έκανε τη διόρθωση των ποντιακών του κειμένου.
Παραμυθάς: ’Σ σα παλαιά τα χρόνια εζήν’νεν είνας φτωχέσσα γαρή, η κυρά Καλή. Έναν ημέραν εξέβεν ’ς σο ραχίν να σερεύ’ ξύλα για το τσάχ’. Αναχάπαρα επάτεσεν η βρεχή. Η κυρά Καλή για να γλυτών’ εντώκεν την πόρταν ’ς σ’ έναν καλύβ’. Ένοιξαν ατέν και εσέβεν απέσ’. ’Σ ση μέσ’ έτον είνας γέρος, τα γένια τ’ άσπρα χιόνια και ολόερα τ’ έστεκαν δώδεκα παλληκάρια. Τα τρία εφόρ’ναν γούνας, τρία είχαν ’ς σα κιφάλια ’τουν τσιτσέκια, τρία είχαν ’ς σα μαλλία ’τουν στάχυα και τρία πα είχαν βοτρύδια.
Χρόνος: Καλώς έρθες ’ς σ’ οσπίτ’ν εμούν, κάθκα να αναπάεσαι.
Κυρά Καλή: Ευχαριστώ σας πολλά.
Χρόνος: Πώς ευρέθες αδακέσ’;
Κυρά Καλή: Έρθα να σερεύω ξύλα για το τσάχι μ’ και επίασ’ εμέν η βρεχή.
Χρόνος: Πώς λέγ’νε σε;
Κυρά Καλή: Τ’ όνεμα μ’ έν’ Καλή.
Χρόνος: Πέει με κυρά Καλή, ντο λέει ο κόσμον για τον Χρόνο και τα παιδία ατ’, τα μήνας; Έμαθα πολλά κατηγορούν’ ατόν.
Κυρά Καλή: Εγώ τιδέν ’κ’ έκ’σα. Ο Χρόνον πα καλός έν’ και τα μήνας πα καλά και ευλοημένα είναι.
Ιανουάριος – Καλαντάρτς: Ο κόσμον λέει για τον Καλαντάρ’ και κατηγορεί ατόν «Άρ’ έρθεν και ο Καλαντάρτς, τα κρύα και τα χιόνια, χιονίζ’, φυσά και βουρκανίζ’ και όλεν την γην παγών’νε». Εσύ ντο λες;

Κυρά Καλή: Εγώ λέω παλληκάρι μ’, τον Καλαντάρ’ οι ανθρώπ’ αναπάουνταν και χαίρουνταν. «Κάθουνταν οι οσπιτιανοί ολόερα σο τσάχ’, χειροδουλεύ’νε οι τρανοί, οι νέοι παρακαδεύ’νε, κι οι πεκιάρ’ κρύον ’κι τερούν, το σεβταλούκ νουνίζ’νε.».

Φεβρουάριος – Κούντουρος: Τον Κούντουρον περιπαίζ’ν’ ατόν και λέγ’νε «Ο Κούντουρον έν’ λειφτός, έν’ ολίγον πα ζαντός».

Κυρά Καλή: Άμα πέει και εκείνο «Έρθεν και ο Κούντουρον, θα τρως πολλά βούτορον».

Μάρτιος – Μάρτ’ς: Κυρά Καλή, ο κόσμον πολλά γουζεύ’ με τον Μάρτ’ και λέει «Ας φουρκίζομεν το Μάρτ’, έχ’ αφώτιστον ινάτ’.».

Κυρά Καλή: Εγώ αγαπώ ατόν και λέω «Καλώς να έρται ο Μάρτ’ς, που λύν’ τα χιόνια και φέρ’ τα χελιδόνια».

Απρίλιος – Απρίλτς: «Απρίλ’τς έρται και περάν’, τ’ άλλο κλαίει, τ’ άλλο γελά», χολιάσκεται ο κόσμον με τον Απρίλ’. Εσύ πα χολιάσκεσαι;

Κυρά Καλή: Πώς να χολιάσκουμαι με τον Απρίλ’; Ατός όντες έρται με το καλόν, φέρ’ τα πρασινάδας, τα χιόνια όλα λύουν και χάν’νταν τα κρυάδας.

Μάιος – Καλομηνάς: Τον Καλομηνά πολλά φογούντανε γιατί εθαρούνε ’ς σον καιρόν ατ’ τα μάισσας ευτάγ’νε μαϊσσουλούκια, αέτσ’ ’κ’ έν’; Και όντες σύρ’ χαλάζ’ περιπαίζ’ν’ ατόν «Τ’ αρνί μ’ επαρακάλ-ν-ατό κι ατό εποίν’νεν νάζια, τα δάκρα μ’ εκατήβαιναν Καλομηνά χαλάζια.».

Κυρά Καλή: Ντο είναι ατά ντο λες; Τον Καλομηνά η καρδία μουν ανοίεται και τραγουδούμε «Όντες έρται ο Καλομηνάς φυτρών’νε τα χορτάρια, ντ’ έμορφα επρασίντσανε τα τσόλια τα παρχάρια».

Ιούνιος – Κερασινόν: «Ο Κερασινόν φέρ’ ήλιον και μαραίν’ σε άμον μήλον», έκ’σα να λέγ’νε κυρά Καλή.

Κυρά Καλή: ’Κ’ έκ’σες καλά. «Ο Κερασινόν φέρ’ ήλιον, ευτάει σε έμνοστον άμον μήλον», λέγ’νε.

Ιούλιος – Χορτοθέρ’τς: Τον Χορτοθέρ’ ’κι θέλετε ατόν για τα πολλά δουλείας και για τ’ ατό αμάν λέτε «Έρθεν και ο Χορτοθέρτς έπαρ’ το δρεπάν’ ’ς σο χέρ’».

Κυρά Καλή: Ευλοημένος Χορτοθέρτς που δί’ μας σε και τρώμε, τ’ αγούρια παίζ’νε κεμεντζέ και τραγωδούν ’ς σ’ αλώνια.

Αύγουστος – Αγουστος: Κυρά Καλή γιαμ’ χολιάσκεσαι και εσύ πα με τον Αύγουστο γιατί τελείται το καλοκαίρ’ και λες «Επάτεσαμ’ ’ς σον Αύγουστον και ’ς ση χιονί’ την άκραν».

Κυρά Καλή: Γιοχ πούλι μ’, ’κ’ επορώ να χολιάσκουμαι με τ’ ατόν. «Αύγουστον σπογγίζ’ τ’ αλώνια και λαρών’ όλια τα πόνια».

Σεπτέμβριος – Σταυρίτες: «Ο Σταυρίτες ’κχύν’ τα φύλλα και μαραίν’ντανε τα ξύλα». Εσύ ντο λες;

Κυρά Καλή: Εγώ λέγω «Ο Σταυρίτες ρεντσιπέρτς (γεωργός), έναν σπέρτς και πέντε παίρτς».

Οκτώβριος – Τρυγομηνάς: Και για τον Τρυγομηνά που ατόσον συρίζ’ και κρύον πα κρεμίζ’;

Κυρά Καλή: Καλόν λόγον θα λέω «Σ’ Αϊ-Δημητρή το μήνα, μη φογάσαι ξάι την πείνα».

Νοέμβριος – Αεργίτες: «Αεργίτες μουρδουλίζ’, ’ς σο ραχίν ανθρώπ’ς φουρκίζ’» λέει ο κόσμον για τον Αεργίτε, εσύ κυρά Καλή πιστεύ’ς α’;

Κυρά Καλή: Ντο άσκεμα λόγια είν’ ατά, σους παίδα. Ο Αεργίτες πα καλός έν’ και όπως λέει η τραγωδία «Κρυάδας και χιόνια πολλά έγκε μας Αεργίτες, ’ς σον κρύον π’ ευτάει σεβταλούκ, θα έν’ πολλά τεχνίτες».

Δεκέμβριος – Χριστιαννάρτς: Και τον Χριστιαννάρ’ πα επίασεν ο κόσμον ’ς σο στόμαν ατ’. Λέει και για τ’ ατόν «Χριστιαννάρτς φέρ’ τον κρύον, ναϊλί εκείνον που ’κ’ έχ’ βίον».

Κυρά Καλή: Τέρεν παλληκάρι μ’, τον Χριστιαννάρ’ έχουμεν τρανόν χαράν γιατί ο Χριστόν εγεννέθεν, τα μήνας γίν’νταν δώδεκα κι ο χρόνον πα ετελέθεν.

Χρόνος: Αέτσ’ πως λες κυρά Καλή, όλια τα μήνας είναι καλά.

Κυρά Καλή: Καλά και ευλοημένα.

Χρόνος: Αέτσ’ αν έν’ φέρτε ’ς σην κυρά Καλή ατά ντο είπα σας.

Τα παιδία φέρ’νε έναν δεμάτ’ ξύλα και έναν σακούλ’ μικρόν.

Χρόνος: Κυρά Καλή ατά τα ξύλα και ατό το σακκουλόπον είναι για τ’ εσέν’. Τέρεν, το σακκουλόπον θα ανοίεις ατό μαναχόν όντες θα πας ’ς σ’ οσπίτι σ’ και κλειδώντς την πόρταν. Να έεις καλόν στράταν!

Κυρά Καλή: Πολλά ευχαριστώ σας, να είστουν καλά.

Παραμυθάς: Η κυρά Καλή όντες έφτασε ’ς σ’ οσπίτ’ν ατ’ς και εκλείδωσεν την πόρταν, ένοιξεν το σακουλόπον και ντο να ελέπ’. Έτον γομάτο χρυσά φλουρία.
Με τ’ ολίγον καιρόν η κυρά Καλή εποίκεν ένα καινούρ’ έμορφον οσπίτ’, ολόερα με δέντρα και τσιτσέκια. Εζήν’νεν χαρεμέντσα με τα παιδία-ν-ατ’ς και επερανήνε πολλά καλά. Με τα παράδας που εδέκεν ατέν ο Χρόνον εβοήθησε και άλλτς ανθρώπ’ς που ’κ’ είχαν.
Είνας γειτονάβα, η κυρά Κακή, εζέλεψεν ατέν και ερώτεσεν ατέν:
-Ντο ίνεται με τ’ εσέν, εσύ φτωχέσσα γαρή που εύρες ατόσα παράδας; Γιαμ’ εσόεψες ατά;
Η κυρά Καλή είπεν ατέν την ιστορίαν όπως έντον.
Η γειτονάβα έτον ζεγκίναινα, αμά εζέλεψεν την κυρά Καλή. Καιρόν ’κ’ εχάσεν, εξέβεν ’ς σο ραχίν. Εύρεν το καλύβιν, εντώκεν την πόρταν, ένοιξαν ατέν τα παλληκάρια και εσέγκαν ατέν απέσ’.

Οι Μήνες: Καλημερία θεία, κάθκα να τρώγουμε.

Κυρά Κακή: Κακέσσα και αναθεμάτιστος θέλτς να λες, τα χέρια μ’ ένταν ξύλα ας σον κρύον και τα ποδάρια μ’ επάγωσαν με τ’ ατόν τον καιρόν, κακόν χρόνον να έχ’.

Χρόνος: Έλα σουμά ’ς σο τσάχ’ να χουλείσαι. Πέει με πώς λέγ’νε σε;

Κυρά Κακή: Ο δεξάμενο μ’ εφώτ’σεν εμέν Κερεκή, άμα εγώ εποίκ’ ατό Κακή. Όντες ακούν’ τ’ όνεμα μ’ κανείς ’κι σουμών’ να ψαλαφά παράδας.

Χρόνος: Κυρά Κακή ας σα δώδεκα τα μήνας, τίναν αγαπάς κι άλλο πολλά;

Κυρά Κακή: Κακόν χάλ’ έχ’νε, καν’νάν ’κι αγαπώ.

Χρόνος: Γιάτι ’κι αγαπάς ατσέ, ντο εποίκαν’ εσέν; Κάτ’ καλό θα έχ’νε. Ας παίρουμ’ ατσέ έναν έναν.

Ιανουάριος – Καλαντάρτς: Ας αρχινούμε ας σον Καλαντάρ’. «Ο Καλαντάρτς φέρ’ νεοχρονίαν, χαρά, γέλος και δουλείαν».

Κυρά Κακή: Καλανταρί αγγούρια.

Φεβρουάριος – Κούντουρος: «Τον Κούντουρον γεννούν τα ζα, τα κοσσάρας, τα ωβά, φτάγ’νε ανθρώπ’ το φούστορον, σύρ’νε απάν’ το βούτορον».

Κυρά Κακή: Ποίος ο Κούντουρον, ο Κούτσουρον, ο ουραδοκομμένον; Ποδεδίζω το Χριστό σ’, ο Κούντουρον έν’ λειφτός.

Μάρτιος – Μάρτ’ς: «Ο Μάρτ’ς φέρ’ τα χελιδόνια, κελαηδούν και λύν’ τα χιόνια» ατό καλό ’κ’ έν’;

Κυρά Κακή: Χάσον ατόν τον αγέλαστον και τον θεοχάλαστον. «Ο Μάρτ’ς έρται και διαβαίν’, άλλτς παγών’ και άλλτς χουλαίν’».

Απρίλιος – Απρίλτς: Για τον Απρίλ’ ορθά λέει ο κόσμον «Απρίλην έβρεξεν, το κοκκίν έστρωσεν».

Κυρά Κακή: Και εγώ πα λέω, «Απρίλτς κι αν εκατεπράεσεν, απρινάρευτος ’κ’ εξέβεν».

Μάιος – Καλομηνάς: «Καλομηνά η βρεχή και τη Θεού η ευχή, τ’ έναν τ’ άλλο ομοιάζ’νεν και κοκκία ωβάζ’νεν».

Κυρά Κακή: Και όντες σύρ’ το χαλάζ’ ατότε θα λέγω σε «Έρθεν ο Καλομηνάς, βόστ’ τσιτσέκια αν πεινάς».

Ιούνιος – Κερασινόν: Άμα ο Κερασινόν έν’ καλός. «Έρθεν ο Κερασινόν, εχουλέθεν ο καιρόν, τρώμε κόκκινα κεράσια, βούτορον με τα χασχάσια».

Κυρά Κακή: Ούμπαν ακούς πολλά κεράσια, έπαρ’ και μικρόν καλάθ’.

Ιούλιος – Χορτοθέρ’τς: Για τον Χορτοθέρ’ ντο επορείς και λες; «Επάτεσεν ο Χορτοθέρτς, τα ιπωρ’κά εβγαίν’νε, γαρτύν’νε τα χορταρικά, τα στάχυα κιφαλών’νε».

Κυρά Κακή: Καλά λες ατα, αμά ’κι νουνίεις το θέρος και την νεγκασία. Με τ’ έναν δρεπάν’ είμεσε ’ς σο χέρ’, όλεν τον Χορτοθέρ’. Και όντες ’κι τελείται η δουλεία λέγ’νε σε «Θερίστ’ αργάτ’ θερίστ’ αργάτ’, θα σπάζω την κοσσάραν, κι αν ’κι τελείται το χωράφ’, θα σπάζω την κασκάραν».

Αύγουστος – Άγουστος: Άμα για τον Άγουστον τιδέν κακόν ’κ’ έεις να λες. «Ο Άγουστον αλωνίζ’, τ’ οικοκύρτς χαρεντερίζ’».

Κυρά Κακή: Η χαρά ας σα πατσάχια τουν τρέχ’, ’κ’ ελέπ’ς. Νε παι πώς να χάρουμες «Τ’ Αυγούστ’, η έμπα τ’ καλοκαίρ’, η έβγα τ’ τη χιονί η άκραν».

Σεπτέμβριος – Σταυρίτες: Τα καλά τη Σταυρίτε είν’ πολλά, ’κ’ επορείς να λες. «Σταυρίτε καλωσόρισμαν με τη ποπά ευχία, οσπίτια και οσπιτιανοί, γομάτον ευλοΐαν».

Κυρά Κακή: Ανασπάλτς «Σταυρίτα φαίνεται γραού (πάχνη) και δείσα (ομίχλη) ’ς σα ραχία και αρχινούν τα φυσετούς (δυνατοί άνεμοι), σκαλών’νε τα κρυάδας».

Οκτώβριος – Τρυγομηνάς: Για τον Τρυγομηνά πα θα λες; «Ο Τρυγομηνάς έν’ ζεγκίντς, φέρ’ κρύα νερά και πίντς».

Κυρά Κακή: Ανάθεμ’ άτον τον κατάβρεχο. «Βίρα βρέχ’ και βουρκανίζ’ και τα φύλλα κιτρινίζ’».

Νοέμβριος – Αεργίτες: Κυρά Κακή ας σον Αεργίτα, μ’ έεις παράπονον. «Τ’ Αεργίτα, ας σο λιμάν’, τα χαψία ’ς σο τηγάν’».

Κυρά Κακή: Ποτάμια τα παράπονα μ’ κι ας ατόν τον χιονόβρεχον. «Αεργίτα χειμός καιρός και χιόνια ’ς σα ραχία, πολλά χιόνια εσκέπασαν παρχάρια και χωρία».

Δεκέμβριος – Χριστιαννάρτς: Γιαμ’ θα πιάντς και τον Χριστιαννάρ’ ’ς σο στόμα σ’, ανευλόητη; Τον Χριστιαννάρ’ «Χριστός ’γεννέθεν, χαρά ’ς σον κόσμον».

Κυρά Κακή: Εγεννέθεν ο Χριστόν ’κι λέω, δοξασμένο τ’ όνομαν ατ’, άμα πολλά παράδας φεύ’νε ατά τα ημέρας γιατί «Τη Χριστού όλ’ αναλλάζ’νε και τα πετεινάρια σπάζ’νε».

Χρόνος: Αέτσ’ πως λες κυρά Κακή, όλια τα μήνας είναι κακά.

Κυρά Κακή: Κακά και ανευλόητα.

Χρόνος: Αέτσ’ αν έν’ φέρτε ’ς σην κυρά Κακή ατά ντο είπα σας.

Τα παιδία φέρ’νε έναν δεμάτ’ ξύλα και έναν σακούλ’ μικρόν.

Χρόνος: Κυρά Κακή ατά τα ξύλα και ατό το σακκουλόπον είναι για τ’ εσέν’. Τέρεν, το σακκουλόπον θα ανοίεις ατό μανάχο όντες θα πας ’ς σ’ οσπίτι σ’ και κλειδώντς καλά καλά την πόρταν. Να έεις καλόν στράταν!
Παραμυθάς: Η κυρά Κακή αγληγορετά έφυεν. Έσ’κωσεν κι έσυρε τα ξύλα οξωκέσ’ ας σο καλύβιν, εκράτεσεν σπιχτά το σακκουλόπον ’ς σα χέρια τ’ς και έτρεξεν ’ς σ’ οσπίτ’ν ατ’ς. Μίαν εσπάλτσεν καλά τα παραθύρια και την πόρταν κι επεκεί ένοιξεν το σακκουλόπον. Και ντο ελέπ’, απέσ’ είχεν μανάχο λιθάρια. Αέτσ’ επαίρεν έναν καλόν μάθημα για την κακίαν ατ’ς και τα άσκεμα τα λόγια τ’ς. Η κυρά Καλή πα έζησεν καλά κι εμείς κι άλλο καλλίον.





Η κυρά Καλή και τα 12 μήνας
Πρόκειται για τη διασκευή του παραδοσιακού παραμυθιού «Η κυρά καλή και οι δώδεκα μήνες» στην ποντιακή διάλεκτο, της Χρύσας Μαυρίδου, με την πολύτιμη βοήθεια του Σάββα Σαλπιγγίδη και της Αρχοντούλας Κωνσταντινίδου, η οποία έκανε τη διόρθωση των ποντιακών του κειμένου.
Παραμυθάς: ’Σ σα παλαιά τα χρόνια εζήν’νεν είνας φτωχέσσα γαρή, η κυρά Καλή. Έναν ημέραν εξέβεν ’ς σο ραχίν να σερεύ’ ξύλα για το τσάχ’. Αναχάπαρα επάτεσεν η βρεχή. Η κυρά Καλή για να γλυτών’ εντώκεν την πόρταν ’ς σ’ έναν καλύβ’. Ένοιξαν ατέν και εσέβεν απέσ’. ’Σ ση μέσ’ έτον είνας γέρος, τα γένια τ’ άσπρα χιόνια και ολόερα τ’ έστεκαν δώδεκα παλληκάρια. Τα τρία εφόρ’ναν γούνας, τρία είχαν ’ς σα κιφάλια ’τουν τσιτσέκια, τρία είχαν ’ς σα μαλλία ’τουν στάχυα και τρία πα είχαν βοτρύδια.
Χρόνος: Καλώς έρθες ’ς σ’ οσπίτ’ν εμούν, κάθκα να αναπάεσαι.
Κυρά Καλή: Ευχαριστώ σας πολλά.
Χρόνος: Πώς ευρέθες αδακέσ’;
Κυρά Καλή: Έρθα να σερεύω ξύλα για το τσάχι μ’ και επίασ’ εμέν η βρεχή.
Χρόνος: Πώς λέγ’νε σε;
Κυρά Καλή: Τ’ όνεμα μ’ έν’ Καλή.
Χρόνος: Πέει με κυρά Καλή, ντο λέει ο κόσμον για τον Χρόνο και τα παιδία ατ’, τα μήνας; Έμαθα πολλά κατηγορούν’ ατόν.
Κυρά Καλή: Εγώ τιδέν ’κ’ έκ’σα. Ο Χρόνον πα καλός έν’ και τα μήνας πα καλά και ευλοημένα είναι.
Ιανουάριος – Καλαντάρτς: Ο κόσμον λέει για τον Καλαντάρ’ και κατηγορεί ατόν «Άρ’ έρθεν και ο Καλαντάρτς, τα κρύα και τα χιόνια, χιονίζ’, φυσά και βουρκανίζ’ και όλεν την γην παγών’νε». Εσύ ντο λες;

Κυρά Καλή: Εγώ λέω παλληκάρι μ’, τον Καλαντάρ’ οι ανθρώπ’ αναπάουνταν και χαίρουνταν. «Κάθουνταν οι οσπιτιανοί ολόερα σο τσάχ’, χειροδουλεύ’νε οι τρανοί, οι νέοι παρακαδεύ’νε, κι οι πεκιάρ’ κρύον ’κι τερούν, το σεβταλούκ νουνίζ’νε.».

Φεβρουάριος – Κούντουρος: Τον Κούντουρον περιπαίζ’ν’ ατόν και λέγ’νε «Ο Κούντουρον έν’ λειφτός, έν’ ολίγον πα ζαντός».

Κυρά Καλή: Άμα πέει και εκείνο «Έρθεν και ο Κούντουρον, θα τρως πολλά βούτορον».

Μάρτιος – Μάρτ’ς: Κυρά Καλή, ο κόσμον πολλά γουζεύ’ με τον Μάρτ’ και λέει «Ας φουρκίζομεν το Μάρτ’, έχ’ αφώτιστον ινάτ’.».

Κυρά Καλή: Εγώ αγαπώ ατόν και λέω «Καλώς να έρται ο Μάρτ’ς, που λύν’ τα χιόνια και φέρ’ τα χελιδόνια».

Απρίλιος – Απρίλτς: «Απρίλ’τς έρται και περάν’, τ’ άλλο κλαίει, τ’ άλλο γελά», χολιάσκεται ο κόσμον με τον Απρίλ’. Εσύ πα χολιάσκεσαι;

Κυρά Καλή: Πώς να χολιάσκουμαι με τον Απρίλ’; Ατός όντες έρται με το καλόν, φέρ’ τα πρασινάδας, τα χιόνια όλα λύουν και χάν’νταν τα κρυάδας.

Μάιος – Καλομηνάς: Τον Καλομηνά πολλά φογούντανε γιατί εθαρούνε ’ς σον καιρόν ατ’ τα μάισσας ευτάγ’νε μαϊσσουλούκια, αέτσ’ ’κ’ έν’; Και όντες σύρ’ χαλάζ’ περιπαίζ’ν’ ατόν «Τ’ αρνί μ’ επαρακάλ-ν-ατό κι ατό εποίν’νεν νάζια, τα δάκρα μ’ εκατήβαιναν Καλομηνά χαλάζια.».

Κυρά Καλή: Ντο είναι ατά ντο λες; Τον Καλομηνά η καρδία μουν ανοίεται και τραγουδούμε «Όντες έρται ο Καλομηνάς φυτρών’νε τα χορτάρια, ντ’ έμορφα επρασίντσανε τα τσόλια τα παρχάρια».

Ιούνιος – Κερασινόν: «Ο Κερασινόν φέρ’ ήλιον και μαραίν’ σε άμον μήλον», έκ’σα να λέγ’νε κυρά Καλή.

Κυρά Καλή: ’Κ’ έκ’σες καλά. «Ο Κερασινόν φέρ’ ήλιον, ευτάει σε έμνοστον άμον μήλον», λέγ’νε.

Ιούλιος – Χορτοθέρ’τς: Τον Χορτοθέρ’ ’κι θέλετε ατόν για τα πολλά δουλείας και για τ’ ατό αμάν λέτε «Έρθεν και ο Χορτοθέρτς έπαρ’ το δρεπάν’ ’ς σο χέρ’».

Κυρά Καλή: Ευλοημένος Χορτοθέρτς που δί’ μας σε και τρώμε, τ’ αγούρια παίζ’νε κεμεντζέ και τραγωδούν ’ς σ’ αλώνια.

Αύγουστος – Αγουστος: Κυρά Καλή γιαμ’ χολιάσκεσαι και εσύ πα με τον Αύγουστο γιατί τελείται το καλοκαίρ’ και λες «Επάτεσαμ’ ’ς σον Αύγουστον και ’ς ση χιονί’ την άκραν».

Κυρά Καλή: Γιοχ πούλι μ’, ’κ’ επορώ να χολιάσκουμαι με τ’ ατόν. «Αύγουστον σπογγίζ’ τ’ αλώνια και λαρών’ όλια τα πόνια».

Σεπτέμβριος – Σταυρίτες: «Ο Σταυρίτες ’κχύν’ τα φύλλα και μαραίν’ντανε τα ξύλα». Εσύ ντο λες;

Κυρά Καλή: Εγώ λέγω «Ο Σταυρίτες ρεντσιπέρτς (γεωργός), έναν σπέρτς και πέντε παίρτς».

Οκτώβριος – Τρυγομηνάς: Και για τον Τρυγομηνά που ατόσον συρίζ’ και κρύον πα κρεμίζ’;

Κυρά Καλή: Καλόν λόγον θα λέω «Σ’ Αϊ-Δημητρή το μήνα, μη φογάσαι ξάι την πείνα».

Νοέμβριος – Αεργίτες: «Αεργίτες μουρδουλίζ’, ’ς σο ραχίν ανθρώπ’ς φουρκίζ’» λέει ο κόσμον για τον Αεργίτε, εσύ κυρά Καλή πιστεύ’ς α’;

Κυρά Καλή: Ντο άσκεμα λόγια είν’ ατά, σους παίδα. Ο Αεργίτες πα καλός έν’ και όπως λέει η τραγωδία «Κρυάδας και χιόνια πολλά έγκε μας Αεργίτες, ’ς σον κρύον π’ ευτάει σεβταλούκ, θα έν’ πολλά τεχνίτες».

Δεκέμβριος – Χριστιαννάρτς: Και τον Χριστιαννάρ’ πα επίασεν ο κόσμον ’ς σο στόμαν ατ’. Λέει και για τ’ ατόν «Χριστιαννάρτς φέρ’ τον κρύον, ναϊλί εκείνον που ’κ’ έχ’ βίον».

Κυρά Καλή: Τέρεν παλληκάρι μ’, τον Χριστιαννάρ’ έχουμεν τρανόν χαράν γιατί ο Χριστόν εγεννέθεν, τα μήνας γίν’νταν δώδεκα κι ο χρόνον πα ετελέθεν.

Χρόνος: Αέτσ’ πως λες κυρά Καλή, όλια τα μήνας είναι καλά.

Κυρά Καλή: Καλά και ευλοημένα.

Χρόνος: Αέτσ’ αν έν’ φέρτε ’ς σην κυρά Καλή ατά ντο είπα σας.

Τα παιδία φέρ’νε έναν δεμάτ’ ξύλα και έναν σακούλ’ μικρόν.

Χρόνος: Κυρά Καλή ατά τα ξύλα και ατό το σακκουλόπον είναι για τ’ εσέν’. Τέρεν, το σακκουλόπον θα ανοίεις ατό μαναχόν όντες θα πας ’ς σ’ οσπίτι σ’ και κλειδώντς την πόρταν. Να έεις καλόν στράταν!

Κυρά Καλή: Πολλά ευχαριστώ σας, να είστουν καλά.

Παραμυθάς: Η κυρά Καλή όντες έφτασε ’ς σ’ οσπίτ’ν ατ’ς και εκλείδωσεν την πόρταν, ένοιξεν το σακουλόπον και ντο να ελέπ’. Έτον γομάτο χρυσά φλουρία.
Με τ’ ολίγον καιρόν η κυρά Καλή εποίκεν ένα καινούρ’ έμορφον οσπίτ’, ολόερα με δέντρα και τσιτσέκια. Εζήν’νεν χαρεμέντσα με τα παιδία-ν-ατ’ς και επερανήνε πολλά καλά. Με τα παράδας που εδέκεν ατέν ο Χρόνον εβοήθησε και άλλτς ανθρώπ’ς που ’κ’ είχαν.
Είνας γειτονάβα, η κυρά Κακή, εζέλεψεν ατέν και ερώτεσεν ατέν:
-Ντο ίνεται με τ’ εσέν, εσύ φτωχέσσα γαρή που εύρες ατόσα παράδας; Γιαμ’ εσόεψες ατά;
Η κυρά Καλή είπεν ατέν την ιστορίαν όπως έντον.
Η γειτονάβα έτον ζεγκίναινα, αμά εζέλεψεν την κυρά Καλή. Καιρόν ’κ’ εχάσεν, εξέβεν ’ς σο ραχίν. Εύρεν το καλύβιν, εντώκεν την πόρταν, ένοιξαν ατέν τα παλληκάρια και εσέγκαν ατέν απέσ’.

Οι Μήνες: Καλημερία θεία, κάθκα να τρώγουμε.

Κυρά Κακή: Κακέσσα και αναθεμάτιστος θέλτς να λες, τα χέρια μ’ ένταν ξύλα ας σον κρύον και τα ποδάρια μ’ επάγωσαν με τ’ ατόν τον καιρόν, κακόν χρόνον να έχ’.

Χρόνος: Έλα σουμά ’ς σο τσάχ’ να χουλείσαι. Πέει με πώς λέγ’νε σε;

Κυρά Κακή: Ο δεξάμενο μ’ εφώτ’σεν εμέν Κερεκή, άμα εγώ εποίκ’ ατό Κακή. Όντες ακούν’ τ’ όνεμα μ’ κανείς ’κι σουμών’ να ψαλαφά παράδας.

Χρόνος: Κυρά Κακή ας σα δώδεκα τα μήνας, τίναν αγαπάς κι άλλο πολλά;

Κυρά Κακή: Κακόν χάλ’ έχ’νε, καν’νάν ’κι αγαπώ.

Χρόνος: Γιάτι ’κι αγαπάς ατσέ, ντο εποίκαν’ εσέν; Κάτ’ καλό θα έχ’νε. Ας παίρουμ’ ατσέ έναν έναν.

Ιανουάριος – Καλαντάρτς: Ας αρχινούμε ας σον Καλαντάρ’. «Ο Καλαντάρτς φέρ’ νεοχρονίαν, χαρά, γέλος και δουλείαν».

Κυρά Κακή: Καλανταρί αγγούρια.

Φεβρουάριος – Κούντουρος: «Τον Κούντουρον γεννούν τα ζα, τα κοσσάρας, τα ωβά, φτάγ’νε ανθρώπ’ το φούστορον, σύρ’νε απάν’ το βούτορον».

Κυρά Κακή: Ποίος ο Κούντουρον, ο Κούτσουρον, ο ουραδοκομμένον; Ποδεδίζω το Χριστό σ’, ο Κούντουρον έν’ λειφτός.

Μάρτιος – Μάρτ’ς: «Ο Μάρτ’ς φέρ’ τα χελιδόνια, κελαηδούν και λύν’ τα χιόνια» ατό καλό ’κ’ έν’;

Κυρά Κακή: Χάσον ατόν τον αγέλαστον και τον θεοχάλαστον. «Ο Μάρτ’ς έρται και διαβαίν’, άλλτς παγών’ και άλλτς χουλαίν’».

Απρίλιος – Απρίλτς: Για τον Απρίλ’ ορθά λέει ο κόσμον «Απρίλην έβρεξεν, το κοκκίν έστρωσεν».

Κυρά Κακή: Και εγώ πα λέω, «Απρίλτς κι αν εκατεπράεσεν, απρινάρευτος ’κ’ εξέβεν».

Μάιος – Καλομηνάς: «Καλομηνά η βρεχή και τη Θεού η ευχή, τ’ έναν τ’ άλλο ομοιάζ’νεν και κοκκία ωβάζ’νεν».

Κυρά Κακή: Και όντες σύρ’ το χαλάζ’ ατότε θα λέγω σε «Έρθεν ο Καλομηνάς, βόστ’ τσιτσέκια αν πεινάς».

Ιούνιος – Κερασινόν: Άμα ο Κερασινόν έν’ καλός. «Έρθεν ο Κερασινόν, εχουλέθεν ο καιρόν, τρώμε κόκκινα κεράσια, βούτορον με τα χασχάσια».

Κυρά Κακή: Ούμπαν ακούς πολλά κεράσια, έπαρ’ και μικρόν καλάθ’.

Ιούλιος – Χορτοθέρ’τς: Για τον Χορτοθέρ’ ντο επορείς και λες; «Επάτεσεν ο Χορτοθέρτς, τα ιπωρ’κά εβγαίν’νε, γαρτύν’νε τα χορταρικά, τα στάχυα κιφαλών’νε».

Κυρά Κακή: Καλά λες ατα, αμά ’κι νουνίεις το θέρος και την νεγκασία. Με τ’ έναν δρεπάν’ είμεσε ’ς σο χέρ’, όλεν τον Χορτοθέρ’. Και όντες ’κι τελείται η δουλεία λέγ’νε σε «Θερίστ’ αργάτ’ θερίστ’ αργάτ’, θα σπάζω την κοσσάραν, κι αν ’κι τελείται το χωράφ’, θα σπάζω την κασκάραν».

Αύγουστος – Άγουστος: Άμα για τον Άγουστον τιδέν κακόν ’κ’ έεις να λες. «Ο Άγουστον αλωνίζ’, τ’ οικοκύρτς χαρεντερίζ’».

Κυρά Κακή: Η χαρά ας σα πατσάχια τουν τρέχ’, ’κ’ ελέπ’ς. Νε παι πώς να χάρουμες «Τ’ Αυγούστ’, η έμπα τ’ καλοκαίρ’, η έβγα τ’ τη χιονί η άκραν».

Σεπτέμβριος – Σταυρίτες: Τα καλά τη Σταυρίτε είν’ πολλά, ’κ’ επορείς να λες. «Σταυρίτε καλωσόρισμαν με τη ποπά ευχία, οσπίτια και οσπιτιανοί, γομάτον ευλοΐαν».

Κυρά Κακή: Ανασπάλτς «Σταυρίτα φαίνεται γραού (πάχνη) και δείσα (ομίχλη) ’ς σα ραχία και αρχινούν τα φυσετούς (δυνατοί άνεμοι), σκαλών’νε τα κρυάδας».

Οκτώβριος – Τρυγομηνάς: Για τον Τρυγομηνά πα θα λες; «Ο Τρυγομηνάς έν’ ζεγκίντς, φέρ’ κρύα νερά και πίντς».

Κυρά Κακή: Ανάθεμ’ άτον τον κατάβρεχο. «Βίρα βρέχ’ και βουρκανίζ’ και τα φύλλα κιτρινίζ’».

Νοέμβριος – Αεργίτες: Κυρά Κακή ας σον Αεργίτα, μ’ έεις παράπονον. «Τ’ Αεργίτα, ας σο λιμάν’, τα χαψία ’ς σο τηγάν’».

Κυρά Κακή: Ποτάμια τα παράπονα μ’ κι ας ατόν τον χιονόβρεχον. «Αεργίτα χειμός καιρός και χιόνια ’ς σα ραχία, πολλά χιόνια εσκέπασαν παρχάρια και χωρία».

Δεκέμβριος – Χριστιαννάρτς: Γιαμ’ θα πιάντς και τον Χριστιαννάρ’ ’ς σο στόμα σ’, ανευλόητη; Τον Χριστιαννάρ’ «Χριστός ’γεννέθεν, χαρά ’ς σον κόσμον».

Κυρά Κακή: Εγεννέθεν ο Χριστόν ’κι λέω, δοξασμένο τ’ όνομαν ατ’, άμα πολλά παράδας φεύ’νε ατά τα ημέρας γιατί «Τη Χριστού όλ’ αναλλάζ’νε και τα πετεινάρια σπάζ’νε».

Χρόνος: Αέτσ’ πως λες κυρά Κακή, όλια τα μήνας είναι κακά.

Κυρά Κακή: Κακά και ανευλόητα.

Χρόνος: Αέτσ’ αν έν’ φέρτε ’ς σην κυρά Κακή ατά ντο είπα σας.

Τα παιδία φέρ’νε έναν δεμάτ’ ξύλα και έναν σακούλ’ μικρόν.

Χρόνος: Κυρά Κακή ατά τα ξύλα και ατό το σακκουλόπον είναι για τ’ εσέν’. Τέρεν, το σακκουλόπον θα ανοίεις ατό μανάχο όντες θα πας ’ς σ’ οσπίτι σ’ και κλειδώντς καλά καλά την πόρταν. Να έεις καλόν στράταν!
Παραμυθάς: Η κυρά Κακή αγληγορετά έφυεν. Έσ’κωσεν κι έσυρε τα ξύλα οξωκέσ’ ας σο καλύβιν, εκράτεσεν σπιχτά το σακκουλόπον ’ς σα χέρια τ’ς και έτρεξεν ’ς σ’ οσπίτ’ν ατ’ς. Μίαν εσπάλτσεν καλά τα παραθύρια και την πόρταν κι επεκεί ένοιξεν το σακκουλόπον. Και ντο ελέπ’, απέσ’ είχεν μανάχο λιθάρια. Αέτσ’ επαίρεν έναν καλόν μάθημα για την κακίαν ατ’ς και τα άσκεμα τα λόγια τ’ς. Η κυρά Καλή πα έζησεν καλά κι εμείς κι άλλο καλλίον.





Η κυρά Καλή και τα 12 μήνας
Πρόκειται για τη διασκευή του παραδοσιακού παραμυθιού «Η κυρά καλή και οι δώδεκα μήνες» στην ποντιακή διάλεκτο, της Χρύσας Μαυρίδου, με την πολύτιμη βοήθεια του Σάββα Σαλπιγγίδη και της Αρχοντούλας Κωνσταντινίδου, η οποία έκανε τη διόρθωση των ποντιακών του κειμένου.
Παραμυθάς: ’Σ σα παλαιά τα χρόνια εζήν’νεν είνας φτωχέσσα γαρή, η κυρά Καλή. Έναν ημέραν εξέβεν ’ς σο ραχίν να σερεύ’ ξύλα για το τσάχ’. Αναχάπαρα επάτεσεν η βρεχή. Η κυρά Καλή για να γλυτών’ εντώκεν την πόρταν ’ς σ’ έναν καλύβ’. Ένοιξαν ατέν και εσέβεν απέσ’. ’Σ ση μέσ’ έτον είνας γέρος, τα γένια τ’ άσπρα χιόνια και ολόερα τ’ έστεκαν δώδεκα παλληκάρια. Τα τρία εφόρ’ναν γούνας, τρία είχαν ’ς σα κιφάλια ’τουν τσιτσέκια, τρία είχαν ’ς σα μαλλία ’τουν στάχυα και τρία πα είχαν βοτρύδια.
Χρόνος: Καλώς έρθες ’ς σ’ οσπίτ’ν εμούν, κάθκα να αναπάεσαι.
Κυρά Καλή: Ευχαριστώ σας πολλά.
Χρόνος: Πώς ευρέθες αδακέσ’;
Κυρά Καλή: Έρθα να σερεύω ξύλα για το τσάχι μ’ και επίασ’ εμέν η βρεχή.
Χρόνος: Πώς λέγ’νε σε;
Κυρά Καλή: Τ’ όνεμα μ’ έν’ Καλή.
Χρόνος: Πέει με κυρά Καλή, ντο λέει ο κόσμον για τον Χρόνο και τα παιδία ατ’, τα μήνας; Έμαθα πολλά κατηγορούν’ ατόν.
Κυρά Καλή: Εγώ τιδέν ’κ’ έκ’σα. Ο Χρόνον πα καλός έν’ και τα μήνας πα καλά και ευλοημένα είναι.
Ιανουάριος – Καλαντάρτς: Ο κόσμον λέει για τον Καλαντάρ’ και κατηγορεί ατόν «Άρ’ έρθεν και ο Καλαντάρτς, τα κρύα και τα χιόνια, χιονίζ’, φυσά και βουρκανίζ’ και όλεν την γην παγών’νε». Εσύ ντο λες;

Κυρά Καλή: Εγώ λέω παλληκάρι μ’, τον Καλαντάρ’ οι ανθρώπ’ αναπάουνταν και χαίρουνταν. «Κάθουνταν οι οσπιτιανοί ολόερα σο τσάχ’, χειροδουλεύ’νε οι τρανοί, οι νέοι παρακαδεύ’νε, κι οι πεκιάρ’ κρύον ’κι τερούν, το σεβταλούκ νουνίζ’νε.».

Φεβρουάριος – Κούντουρος: Τον Κούντουρον περιπαίζ’ν’ ατόν και λέγ’νε «Ο Κούντουρον έν’ λειφτός, έν’ ολίγον πα ζαντός».

Κυρά Καλή: Άμα πέει και εκείνο «Έρθεν και ο Κούντουρον, θα τρως πολλά βούτορον».

Μάρτιος – Μάρτ’ς: Κυρά Καλή, ο κόσμον πολλά γουζεύ’ με τον Μάρτ’ και λέει «Ας φουρκίζομεν το Μάρτ’, έχ’ αφώτιστον ινάτ’.».

Κυρά Καλή: Εγώ αγαπώ ατόν και λέω «Καλώς να έρται ο Μάρτ’ς, που λύν’ τα χιόνια και φέρ’ τα χελιδόνια».

Απρίλιος – Απρίλτς: «Απρίλ’τς έρται και περάν’, τ’ άλλο κλαίει, τ’ άλλο γελά», χολιάσκεται ο κόσμον με τον Απρίλ’. Εσύ πα χολιάσκεσαι;

Κυρά Καλή: Πώς να χολιάσκουμαι με τον Απρίλ’; Ατός όντες έρται με το καλόν, φέρ’ τα πρασινάδας, τα χιόνια όλα λύουν και χάν’νταν τα κρυάδας.

Μάιος – Καλομηνάς: Τον Καλομηνά πολλά φογούντανε γιατί εθαρούνε ’ς σον καιρόν ατ’ τα μάισσας ευτάγ’νε μαϊσσουλούκια, αέτσ’ ’κ’ έν’; Και όντες σύρ’ χαλάζ’ περιπαίζ’ν’ ατόν «Τ’ αρνί μ’ επαρακάλ-ν-ατό κι ατό εποίν’νεν νάζια, τα δάκρα μ’ εκατήβαιναν Καλομηνά χαλάζια.».

Κυρά Καλή: Ντο είναι ατά ντο λες; Τον Καλομηνά η καρδία μουν ανοίεται και τραγουδούμε «Όντες έρται ο Καλομηνάς φυτρών’νε τα χορτάρια, ντ’ έμορφα επρασίντσανε τα τσόλια τα παρχάρια».

Ιούνιος – Κερασινόν: «Ο Κερασινόν φέρ’ ήλιον και μαραίν’ σε άμον μήλον», έκ’σα να λέγ’νε κυρά Καλή.

Κυρά Καλή: ’Κ’ έκ’σες καλά. «Ο Κερασινόν φέρ’ ήλιον, ευτάει σε έμνοστον άμον μήλον», λέγ’νε.

Ιούλιος – Χορτοθέρ’τς: Τον Χορτοθέρ’ ’κι θέλετε ατόν για τα πολλά δουλείας και για τ’ ατό αμάν λέτε «Έρθεν και ο Χορτοθέρτς έπαρ’ το δρεπάν’ ’ς σο χέρ’».

Κυρά Καλή: Ευλοημένος Χορτοθέρτς που δί’ μας σε και τρώμε, τ’ αγούρια παίζ’νε κεμεντζέ και τραγωδούν ’ς σ’ αλώνια.

Αύγουστος – Αγουστος: Κυρά Καλή γιαμ’ χολιάσκεσαι και εσύ πα με τον Αύγουστο γιατί τελείται το καλοκαίρ’ και λες «Επάτεσαμ’ ’ς σον Αύγουστον και ’ς ση χιονί’ την άκραν».

Κυρά Καλή: Γιοχ πούλι μ’, ’κ’ επορώ να χολιάσκουμαι με τ’ ατόν. «Αύγουστον σπογγίζ’ τ’ αλώνια και λαρών’ όλια τα πόνια».

Σεπτέμβριος – Σταυρίτες: «Ο Σταυρίτες ’κχύν’ τα φύλλα και μαραίν’ντανε τα ξύλα». Εσύ ντο λες;

Κυρά Καλή: Εγώ λέγω «Ο Σταυρίτες ρεντσιπέρτς (γεωργός), έναν σπέρτς και πέντε παίρτς».

Οκτώβριος – Τρυγομηνάς: Και για τον Τρυγομηνά που ατόσον συρίζ’ και κρύον πα κρεμίζ’;

Κυρά Καλή: Καλόν λόγον θα λέω «Σ’ Αϊ-Δημητρή το μήνα, μη φογάσαι ξάι την πείνα».

Νοέμβριος – Αεργίτες: «Αεργίτες μουρδουλίζ’, ’ς σο ραχίν ανθρώπ’ς φουρκίζ’» λέει ο κόσμον για τον Αεργίτε, εσύ κυρά Καλή πιστεύ’ς α’;

Κυρά Καλή: Ντο άσκεμα λόγια είν’ ατά, σους παίδα. Ο Αεργίτες πα καλός έν’ και όπως λέει η τραγωδία «Κρυάδας και χιόνια πολλά έγκε μας Αεργίτες, ’ς σον κρύον π’ ευτάει σεβταλούκ, θα έν’ πολλά τεχνίτες».

Δεκέμβριος – Χριστιαννάρτς: Και τον Χριστιαννάρ’ πα επίασεν ο κόσμον ’ς σο στόμαν ατ’. Λέει και για τ’ ατόν «Χριστιαννάρτς φέρ’ τον κρύον, ναϊλί εκείνον που ’κ’ έχ’ βίον».

Κυρά Καλή: Τέρεν παλληκάρι μ’, τον Χριστιαννάρ’ έχουμεν τρανόν χαράν γιατί ο Χριστόν εγεννέθεν, τα μήνας γίν’νταν δώδεκα κι ο χρόνον πα ετελέθεν.

Χρόνος: Αέτσ’ πως λες κυρά Καλή, όλια τα μήνας είναι καλά.

Κυρά Καλή: Καλά και ευλοημένα.

Χρόνος: Αέτσ’ αν έν’ φέρτε ’ς σην κυρά Καλή ατά ντο είπα σας.

Τα παιδία φέρ’νε έναν δεμάτ’ ξύλα και έναν σακούλ’ μικρόν.

Χρόνος: Κυρά Καλή ατά τα ξύλα και ατό το σακκουλόπον είναι για τ’ εσέν’. Τέρεν, το σακκουλόπον θα ανοίεις ατό μαναχόν όντες θα πας ’ς σ’ οσπίτι σ’ και κλειδώντς την πόρταν. Να έεις καλόν στράταν!

Κυρά Καλή: Πολλά ευχαριστώ σας, να είστουν καλά.

Παραμυθάς: Η κυρά Καλή όντες έφτασε ’ς σ’ οσπίτ’ν ατ’ς και εκλείδωσεν την πόρταν, ένοιξεν το σακουλόπον και ντο να ελέπ’. Έτον γομάτο χρυσά φλουρία.
Με τ’ ολίγον καιρόν η κυρά Καλή εποίκεν ένα καινούρ’ έμορφον οσπίτ’, ολόερα με δέντρα και τσιτσέκια. Εζήν’νεν χαρεμέντσα με τα παιδία-ν-ατ’ς και επερανήνε πολλά καλά. Με τα παράδας που εδέκεν ατέν ο Χρόνον εβοήθησε και άλλτς ανθρώπ’ς που ’κ’ είχαν.
Είνας γειτονάβα, η κυρά Κακή, εζέλεψεν ατέν και ερώτεσεν ατέν:
-Ντο ίνεται με τ’ εσέν, εσύ φτωχέσσα γαρή που εύρες ατόσα παράδας; Γιαμ’ εσόεψες ατά;
Η κυρά Καλή είπεν ατέν την ιστορίαν όπως έντον.
Η γειτονάβα έτον ζεγκίναινα, αμά εζέλεψεν την κυρά Καλή. Καιρόν ’κ’ εχάσεν, εξέβεν ’ς σο ραχίν. Εύρεν το καλύβιν, εντώκεν την πόρταν, ένοιξαν ατέν τα παλληκάρια και εσέγκαν ατέν απέσ’.

Οι Μήνες: Καλημερία θεία, κάθκα να τρώγουμε.

Κυρά Κακή: Κακέσσα και αναθεμάτιστος θέλτς να λες, τα χέρια μ’ ένταν ξύλα ας σον κρύον και τα ποδάρια μ’ επάγωσαν με τ’ ατόν τον καιρόν, κακόν χρόνον να έχ’.

Χρόνος: Έλα σουμά ’ς σο τσάχ’ να χουλείσαι. Πέει με πώς λέγ’νε σε;

Κυρά Κακή: Ο δεξάμενο μ’ εφώτ’σεν εμέν Κερεκή, άμα εγώ εποίκ’ ατό Κακή. Όντες ακούν’ τ’ όνεμα μ’ κανείς ’κι σουμών’ να ψαλαφά παράδας.

Χρόνος: Κυρά Κακή ας σα δώδεκα τα μήνας, τίναν αγαπάς κι άλλο πολλά;

Κυρά Κακή: Κακόν χάλ’ έχ’νε, καν’νάν ’κι αγαπώ.

Χρόνος: Γιάτι ’κι αγαπάς ατσέ, ντο εποίκαν’ εσέν; Κάτ’ καλό θα έχ’νε. Ας παίρουμ’ ατσέ έναν έναν.

Ιανουάριος – Καλαντάρτς: Ας αρχινούμε ας σον Καλαντάρ’. «Ο Καλαντάρτς φέρ’ νεοχρονίαν, χαρά, γέλος και δουλείαν».

Κυρά Κακή: Καλανταρί αγγούρια.

Φεβρουάριος – Κούντουρος: «Τον Κούντουρον γεννούν τα ζα, τα κοσσάρας, τα ωβά, φτάγ’νε ανθρώπ’ το φούστορον, σύρ’νε απάν’ το βούτορον».

Κυρά Κακή: Ποίος ο Κούντουρον, ο Κούτσουρον, ο ουραδοκομμένον; Ποδεδίζω το Χριστό σ’, ο Κούντουρον έν’ λειφτός.

Μάρτιος – Μάρτ’ς: «Ο Μάρτ’ς φέρ’ τα χελιδόνια, κελαηδούν και λύν’ τα χιόνια» ατό καλό ’κ’ έν’;

Κυρά Κακή: Χάσον ατόν τον αγέλαστον και τον θεοχάλαστον. «Ο Μάρτ’ς έρται και διαβαίν’, άλλτς παγών’ και άλλτς χουλαίν’».

Απρίλιος – Απρίλτς: Για τον Απρίλ’ ορθά λέει ο κόσμον «Απρίλην έβρεξεν, το κοκκίν έστρωσεν».

Κυρά Κακή: Και εγώ πα λέω, «Απρίλτς κι αν εκατεπράεσεν, απρινάρευτος ’κ’ εξέβεν».

Μάιος – Καλομηνάς: «Καλομηνά η βρεχή και τη Θεού η ευχή, τ’ έναν τ’ άλλο ομοιάζ’νεν και κοκκία ωβάζ’νεν».

Κυρά Κακή: Και όντες σύρ’ το χαλάζ’ ατότε θα λέγω σε «Έρθεν ο Καλομηνάς, βόστ’ τσιτσέκια αν πεινάς».

Ιούνιος – Κερασινόν: Άμα ο Κερασινόν έν’ καλός. «Έρθεν ο Κερασινόν, εχουλέθεν ο καιρόν, τρώμε κόκκινα κεράσια, βούτορον με τα χασχάσια».

Κυρά Κακή: Ούμπαν ακούς πολλά κεράσια, έπαρ’ και μικρόν καλάθ’.

Ιούλιος – Χορτοθέρ’τς: Για τον Χορτοθέρ’ ντο επορείς και λες; «Επάτεσεν ο Χορτοθέρτς, τα ιπωρ’κά εβγαίν’νε, γαρτύν’νε τα χορταρικά, τα στάχυα κιφαλών’νε».

Κυρά Κακή: Καλά λες ατα, αμά ’κι νουνίεις το θέρος και την νεγκασία. Με τ’ έναν δρεπάν’ είμεσε ’ς σο χέρ’, όλεν τον Χορτοθέρ’. Και όντες ’κι τελείται η δουλεία λέγ’νε σε «Θερίστ’ αργάτ’ θερίστ’ αργάτ’, θα σπάζω την κοσσάραν, κι αν ’κι τελείται το χωράφ’, θα σπάζω την κασκάραν».

Αύγουστος – Άγουστος: Άμα για τον Άγουστον τιδέν κακόν ’κ’ έεις να λες. «Ο Άγουστον αλωνίζ’, τ’ οικοκύρτς χαρεντερίζ’».

Κυρά Κακή: Η χαρά ας σα πατσάχια τουν τρέχ’, ’κ’ ελέπ’ς. Νε παι πώς να χάρουμες «Τ’ Αυγούστ’, η έμπα τ’ καλοκαίρ’, η έβγα τ’ τη χιονί η άκραν».

Σεπτέμβριος – Σταυρίτες: Τα καλά τη Σταυρίτε είν’ πολλά, ’κ’ επορείς να λες. «Σταυρίτε καλωσόρισμαν με τη ποπά ευχία, οσπίτια και οσπιτιανοί, γομάτον ευλοΐαν».

Κυρά Κακή: Ανασπάλτς «Σταυρίτα φαίνεται γραού (πάχνη) και δείσα (ομίχλη) ’ς σα ραχία και αρχινούν τα φυσετούς (δυνατοί άνεμοι), σκαλών’νε τα κρυάδας».

Οκτώβριος – Τρυγομηνάς: Για τον Τρυγομηνά πα θα λες; «Ο Τρυγομηνάς έν’ ζεγκίντς, φέρ’ κρύα νερά και πίντς».

Κυρά Κακή: Ανάθεμ’ άτον τον κατάβρεχο. «Βίρα βρέχ’ και βουρκανίζ’ και τα φύλλα κιτρινίζ’».

Νοέμβριος – Αεργίτες: Κυρά Κακή ας σον Αεργίτα, μ’ έεις παράπονον. «Τ’ Αεργίτα, ας σο λιμάν’, τα χαψία ’ς σο τηγάν’».

Κυρά Κακή: Ποτάμια τα παράπονα μ’ κι ας ατόν τον χιονόβρεχον. «Αεργίτα χειμός καιρός και χιόνια ’ς σα ραχία, πολλά χιόνια εσκέπασαν παρχάρια και χωρία».

Δεκέμβριος – Χριστιαννάρτς: Γιαμ’ θα πιάντς και τον Χριστιαννάρ’ ’ς σο στόμα σ’, ανευλόητη; Τον Χριστιαννάρ’ «Χριστός ’γεννέθεν, χαρά ’ς σον κόσμον».

Κυρά Κακή: Εγεννέθεν ο Χριστόν ’κι λέω, δοξασμένο τ’ όνομαν ατ’, άμα πολλά παράδας φεύ’νε ατά τα ημέρας γιατί «Τη Χριστού όλ’ αναλλάζ’νε και τα πετεινάρια σπάζ’νε».

Χρόνος: Αέτσ’ πως λες κυρά Κακή, όλια τα μήνας είναι κακά.

Κυρά Κακή: Κακά και ανευλόητα.

Χρόνος: Αέτσ’ αν έν’ φέρτε ’ς σην κυρά Κακή ατά ντο είπα σας.

Τα παιδία φέρ’νε έναν δεμάτ’ ξύλα και έναν σακούλ’ μικρόν.

Χρόνος: Κυρά Κακή ατά τα ξύλα και ατό το σακκουλόπον είναι για τ’ εσέν’. Τέρεν, το σακκουλόπον θα ανοίεις ατό μανάχο όντες θα πας ’ς σ’ οσπίτι σ’ και κλειδώντς καλά καλά την πόρταν. Να έεις καλόν στράταν!
Παραμυθάς: Η κυρά Κακή αγληγορετά έφυεν. Έσ’κωσεν κι έσυρε τα ξύλα οξωκέσ’ ας σο καλύβιν, εκράτεσεν σπιχτά το σακκουλόπον ’ς σα χέρια τ’ς και έτρεξεν ’ς σ’ οσπίτ’ν ατ’ς. Μίαν εσπάλτσεν καλά τα παραθύρια και την πόρταν κι επεκεί ένοιξεν το σακκουλόπον. Και ντο ελέπ’, απέσ’ είχεν μανάχο λιθάρια. Αέτσ’ επαίρεν έναν καλόν μάθημα για την κακίαν ατ’ς και τα άσκεμα τα λόγια τ’ς. Η κυρά Καλή πα έζησεν καλά κι εμείς κι άλλο καλλίον.





Η κυρά Καλή και τα 12 μήνας
Πρόκειται για τη διασκευή του παραδοσιακού παραμυθιού «Η κυρά καλή και οι δώδεκα μήνες» στην ποντιακή διάλεκτο, της Χρύσας Μαυρίδου, με την πολύτιμη βοήθεια του Σάββα Σαλπιγγίδη και της Αρχοντούλας Κωνσταντινίδου, η οποία έκανε τη διόρθωση των ποντιακών του κειμένου.
Παραμυθάς: ’Σ σα παλαιά τα χρόνια εζήν’νεν είνας φτωχέσσα γαρή, η κυρά Καλή. Έναν ημέραν εξέβεν ’ς σο ραχίν να σερεύ’ ξύλα για το τσάχ’. Αναχάπαρα επάτεσεν η βρεχή. Η κυρά Καλή για να γλυτών’ εντώκεν την πόρταν ’ς σ’ έναν καλύβ’. Ένοιξαν ατέν και εσέβεν απέσ’. ’Σ ση μέσ’ έτον είνας γέρος, τα γένια τ’ άσπρα χιόνια και ολόερα τ’ έστεκαν δώδεκα παλληκάρια. Τα τρία εφόρ’ναν γούνας, τρία είχαν ’ς σα κιφάλια ’τουν τσιτσέκια, τρία είχαν ’ς σα μαλλία ’τουν στάχυα και τρία πα είχαν βοτρύδια.
Χρόνος: Καλώς έρθες ’ς σ’ οσπίτ’ν εμούν, κάθκα να αναπάεσαι.
Κυρά Καλή: Ευχαριστώ σας πολλά.
Χρόνος: Πώς ευρέθες αδακέσ’;
Κυρά Καλή: Έρθα να σερεύω ξύλα για το τσάχι μ’ και επίασ’ εμέν η βρεχή.
Χρόνος: Πώς λέγ’νε σε;
Κυρά Καλή: Τ’ όνεμα μ’ έν’ Καλή.
Χρόνος: Πέει με κυρά Καλή, ντο λέει ο κόσμον για τον Χρόνο και τα παιδία ατ’, τα μήνας; Έμαθα πολλά κατηγορούν’ ατόν.
Κυρά Καλή: Εγώ τιδέν ’κ’ έκ’σα. Ο Χρόνον πα καλός έν’ και τα μήνας πα καλά και ευλοημένα είναι.
Ιανουάριος – Καλαντάρτς: Ο κόσμον λέει για τον Καλαντάρ’ και κατηγορεί ατόν «Άρ’ έρθεν και ο Καλαντάρτς, τα κρύα και τα χιόνια, χιονίζ’, φυσά και βουρκανίζ’ και όλεν την γην παγών’νε». Εσύ ντο λες;

Κυρά Καλή: Εγώ λέω παλληκάρι μ’, τον Καλαντάρ’ οι ανθρώπ’ αναπάουνταν και χαίρουνταν. «Κάθουνταν οι οσπιτιανοί ολόερα σο τσάχ’, χειροδουλεύ’νε οι τρανοί, οι νέοι παρακαδεύ’νε, κι οι πεκιάρ’ κρύον ’κι τερούν, το σεβταλούκ νουνίζ’νε.».

Φεβρουάριος – Κούντουρος: Τον Κούντουρον περιπαίζ’ν’ ατόν και λέγ’νε «Ο Κούντουρον έν’ λειφτός, έν’ ολίγον πα ζαντός».

Κυρά Καλή: Άμα πέει και εκείνο «Έρθεν και ο Κούντουρον, θα τρως πολλά βούτορον».

Μάρτιος – Μάρτ’ς: Κυρά Καλή, ο κόσμον πολλά γουζεύ’ με τον Μάρτ’ και λέει «Ας φουρκίζομεν το Μάρτ’, έχ’ αφώτιστον ινάτ’.».

Κυρά Καλή: Εγώ αγαπώ ατόν και λέω «Καλώς να έρται ο Μάρτ’ς, που λύν’ τα χιόνια και φέρ’ τα χελιδόνια».

Απρίλιος – Απρίλτς: «Απρίλ’τς έρται και περάν’, τ’ άλλο κλαίει, τ’ άλλο γελά», χολιάσκεται ο κόσμον με τον Απρίλ’. Εσύ πα χολιάσκεσαι;

Κυρά Καλή: Πώς να χολιάσκουμαι με τον Απρίλ’; Ατός όντες έρται με το καλόν, φέρ’ τα πρασινάδας, τα χιόνια όλα λύουν και χάν’νταν τα κρυάδας.

Μάιος – Καλομηνάς: Τον Καλομηνά πολλά φογούντανε γιατί εθαρούνε ’ς σον καιρόν ατ’ τα μάισσας ευτάγ’νε μαϊσσουλούκια, αέτσ’ ’κ’ έν’; Και όντες σύρ’ χαλάζ’ περιπαίζ’ν’ ατόν «Τ’ αρνί μ’ επαρακάλ-ν-ατό κι ατό εποίν’νεν νάζια, τα δάκρα μ’ εκατήβαιναν Καλομηνά χαλάζια.».

Κυρά Καλή: Ντο είναι ατά ντο λες; Τον Καλομηνά η καρδία μουν ανοίεται και τραγουδούμε «Όντες έρται ο Καλομηνάς φυτρών’νε τα χορτάρια, ντ’ έμορφα επρασίντσανε τα τσόλια τα παρχάρια».

Ιούνιος – Κερασινόν: «Ο Κερασινόν φέρ’ ήλιον και μαραίν’ σε άμον μήλον», έκ’σα να λέγ’νε κυρά Καλή.

Κυρά Καλή: ’Κ’ έκ’σες καλά. «Ο Κερασινόν φέρ’ ήλιον, ευτάει σε έμνοστον άμον μήλον», λέγ’νε.

Ιούλιος – Χορτοθέρ’τς: Τον Χορτοθέρ’ ’κι θέλετε ατόν για τα πολλά δουλείας και για τ’ ατό αμάν λέτε «Έρθεν και ο Χορτοθέρτς έπαρ’ το δρεπάν’ ’ς σο χέρ’».

Κυρά Καλή: Ευλοημένος Χορτοθέρτς που δί’ μας σε και τρώμε, τ’ αγούρια παίζ’νε κεμεντζέ και τραγωδούν ’ς σ’ αλώνια.

Αύγουστος – Αγουστος: Κυρά Καλή γιαμ’ χολιάσκεσαι και εσύ πα με τον Αύγουστο γιατί τελείται το καλοκαίρ’ και λες «Επάτεσαμ’ ’ς σον Αύγουστον και ’ς ση χιονί’ την άκραν».

Κυρά Καλή: Γιοχ πούλι μ’, ’κ’ επορώ να χολιάσκουμαι με τ’ ατόν. «Αύγουστον σπογγίζ’ τ’ αλώνια και λαρών’ όλια τα πόνια».

Σεπτέμβριος – Σταυρίτες: «Ο Σταυρίτες ’κχύν’ τα φύλλα και μαραίν’ντανε τα ξύλα». Εσύ ντο λες;

Κυρά Καλή: Εγώ λέγω «Ο Σταυρίτες ρεντσιπέρτς (γεωργός), έναν σπέρτς και πέντε παίρτς».

Οκτώβριος – Τρυγομηνάς: Και για τον Τρυγομηνά που ατόσον συρίζ’ και κρύον πα κρεμίζ’;

Κυρά Καλή: Καλόν λόγον θα λέω «Σ’ Αϊ-Δημητρή το μήνα, μη φογάσαι ξάι την πείνα».

Νοέμβριος – Αεργίτες: «Αεργίτες μουρδουλίζ’, ’ς σο ραχίν ανθρώπ’ς φουρκίζ’» λέει ο κόσμον για τον Αεργίτε, εσύ κυρά Καλή πιστεύ’ς α’;

Κυρά Καλή: Ντο άσκεμα λόγια είν’ ατά, σους παίδα. Ο Αεργίτες πα καλός έν’ και όπως λέει η τραγωδία «Κρυάδας και χιόνια πολλά έγκε μας Αεργίτες, ’ς σον κρύον π’ ευτάει σεβταλούκ, θα έν’ πολλά τεχνίτες».

Δεκέμβριος – Χριστιαννάρτς: Και τον Χριστιαννάρ’ πα επίασεν ο κόσμον ’ς σο στόμαν ατ’. Λέει και για τ’ ατόν «Χριστιαννάρτς φέρ’ τον κρύον, ναϊλί εκείνον που ’κ’ έχ’ βίον».

Κυρά Καλή: Τέρεν παλληκάρι μ’, τον Χριστιαννάρ’ έχουμεν τρανόν χαράν γιατί ο Χριστόν εγεννέθεν, τα μήνας γίν’νταν δώδεκα κι ο χρόνον πα ετελέθεν.

Χρόνος: Αέτσ’ πως λες κυρά Καλή, όλια τα μήνας είναι καλά.

Κυρά Καλή: Καλά και ευλοημένα.

Χρόνος: Αέτσ’ αν έν’ φέρτε ’ς σην κυρά Καλή ατά ντο είπα σας.

Τα παιδία φέρ’νε έναν δεμάτ’ ξύλα και έναν σακούλ’ μικρόν.

Χρόνος: Κυρά Καλή ατά τα ξύλα και ατό το σακκουλόπον είναι για τ’ εσέν’. Τέρεν, το σακκουλόπον θα ανοίεις ατό μαναχόν όντες θα πας ’ς σ’ οσπίτι σ’ και κλειδώντς την πόρταν. Να έεις καλόν στράταν!

Κυρά Καλή: Πολλά ευχαριστώ σας, να είστουν καλά.

Παραμυθάς: Η κυρά Καλή όντες έφτασε ’ς σ’ οσπίτ’ν ατ’ς και εκλείδωσεν την πόρταν, ένοιξεν το σακουλόπον και ντο να ελέπ’. Έτον γομάτο χρυσά φλουρία.
Με τ’ ολίγον καιρόν η κυρά Καλή εποίκεν ένα καινούρ’ έμορφον οσπίτ’, ολόερα με δέντρα και τσιτσέκια. Εζήν’νεν χαρεμέντσα με τα παιδία-ν-ατ’ς και επερανήνε πολλά καλά. Με τα παράδας που εδέκεν ατέν ο Χρόνον εβοήθησε και άλλτς ανθρώπ’ς που ’κ’ είχαν.
Είνας γειτονάβα, η κυρά Κακή, εζέλεψεν ατέν και ερώτεσεν ατέν:
-Ντο ίνεται με τ’ εσέν, εσύ φτωχέσσα γαρή που εύρες ατόσα παράδας; Γιαμ’ εσόεψες ατά;
Η κυρά Καλή είπεν ατέν την ιστορίαν όπως έντον.
Η γειτονάβα έτον ζεγκίναινα, αμά εζέλεψεν την κυρά Καλή. Καιρόν ’κ’ εχάσεν, εξέβεν ’ς σο ραχίν. Εύρεν το καλύβιν, εντώκεν την πόρταν, ένοιξαν ατέν τα παλληκάρια και εσέγκαν ατέν απέσ’.

Οι Μήνες: Καλημερία θεία, κάθκα να τρώγουμε.

Κυρά Κακή: Κακέσσα και αναθεμάτιστος θέλτς να λες, τα χέρια μ’ ένταν ξύλα ας σον κρύον και τα ποδάρια μ’ επάγωσαν με τ’ ατόν τον καιρόν, κακόν χρόνον να έχ’.

Χρόνος: Έλα σουμά ’ς σο τσάχ’ να χουλείσαι. Πέει με πώς λέγ’νε σε;

Κυρά Κακή: Ο δεξάμενο μ’ εφώτ’σεν εμέν Κερεκή, άμα εγώ εποίκ’ ατό Κακή. Όντες ακούν’ τ’ όνεμα μ’ κανείς ’κι σουμών’ να ψαλαφά παράδας.

Χρόνος: Κυρά Κακή ας σα δώδεκα τα μήνας, τίναν αγαπάς κι άλλο πολλά;

Κυρά Κακή: Κακόν χάλ’ έχ’νε, καν’νάν ’κι αγαπώ.

Χρόνος: Γιάτι ’κι αγαπάς ατσέ, ντο εποίκαν’ εσέν; Κάτ’ καλό θα έχ’νε. Ας παίρουμ’ ατσέ έναν έναν.

Ιανουάριος – Καλαντάρτς: Ας αρχινούμε ας σον Καλαντάρ’. «Ο Καλαντάρτς φέρ’ νεοχρονίαν, χαρά, γέλος και δουλείαν».

Κυρά Κακή: Καλανταρί αγγούρια.

Φεβρουάριος – Κούντουρος: «Τον Κούντουρον γεννούν τα ζα, τα κοσσάρας, τα ωβά, φτάγ’νε ανθρώπ’ το φούστορον, σύρ’νε απάν’ το βούτορον».

Κυρά Κακή: Ποίος ο Κούντουρον, ο Κούτσουρον, ο ουραδοκομμένον; Ποδεδίζω το Χριστό σ’, ο Κούντουρον έν’ λειφτός.

Μάρτιος – Μάρτ’ς: «Ο Μάρτ’ς φέρ’ τα χελιδόνια, κελαηδούν και λύν’ τα χιόνια» ατό καλό ’κ’ έν’;

Κυρά Κακή: Χάσον ατόν τον αγέλαστον και τον θεοχάλαστον. «Ο Μάρτ’ς έρται και διαβαίν’, άλλτς παγών’ και άλλτς χουλαίν’».

Απρίλιος – Απρίλτς: Για τον Απρίλ’ ορθά λέει ο κόσμον «Απρίλην έβρεξεν, το κοκκίν έστρωσεν».

Κυρά Κακή: Και εγώ πα λέω, «Απρίλτς κι αν εκατεπράεσεν, απρινάρευτος ’κ’ εξέβεν».

Μάιος – Καλομηνάς: «Καλομηνά η βρεχή και τη Θεού η ευχή, τ’ έναν τ’ άλλο ομοιάζ’νεν και κοκκία ωβάζ’νεν».

Κυρά Κακή: Και όντες σύρ’ το χαλάζ’ ατότε θα λέγω σε «Έρθεν ο Καλομηνάς, βόστ’ τσιτσέκια αν πεινάς».

Ιούνιος – Κερασινόν: Άμα ο Κερασινόν έν’ καλός. «Έρθεν ο Κερασινόν, εχουλέθεν ο καιρόν, τρώμε κόκκινα κεράσια, βούτορον με τα χασχάσια».

Κυρά Κακή: Ούμπαν ακούς πολλά κεράσια, έπαρ’ και μικρόν καλάθ’.

Ιούλιος – Χορτοθέρ’τς: Για τον Χορτοθέρ’ ντο επορείς και λες; «Επάτεσεν ο Χορτοθέρτς, τα ιπωρ’κά εβγαίν’νε, γαρτύν’νε τα χορταρικά, τα στάχυα κιφαλών’νε».

Κυρά Κακή: Καλά λες ατα, αμά ’κι νουνίεις το θέρος και την νεγκασία. Με τ’ έναν δρεπάν’ είμεσε ’ς σο χέρ’, όλεν τον Χορτοθέρ’. Και όντες ’κι τελείται η δουλεία λέγ’νε σε «Θερίστ’ αργάτ’ θερίστ’ αργάτ’, θα σπάζω την κοσσάραν, κι αν ’κι τελείται το χωράφ’, θα σπάζω την κασκάραν».

Αύγουστος – Άγουστος: Άμα για τον Άγουστον τιδέν κακόν ’κ’ έεις να λες. «Ο Άγουστον αλωνίζ’, τ’ οικοκύρτς χαρεντερίζ’».

Κυρά Κακή: Η χαρά ας σα πατσάχια τουν τρέχ’, ’κ’ ελέπ’ς. Νε παι πώς να χάρουμες «Τ’ Αυγούστ’, η έμπα τ’ καλοκαίρ’, η έβγα τ’ τη χιονί η άκραν».

Σεπτέμβριος – Σταυρίτες: Τα καλά τη Σταυρίτε είν’ πολλά, ’κ’ επορείς να λες. «Σταυρίτε καλωσόρισμαν με τη ποπά ευχία, οσπίτια και οσπιτιανοί, γομάτον ευλοΐαν».

Κυρά Κακή: Ανασπάλτς «Σταυρίτα φαίνεται γραού (πάχνη) και δείσα (ομίχλη) ’ς σα ραχία και αρχινούν τα φυσετούς (δυνατοί άνεμοι), σκαλών’νε τα κρυάδας».

Οκτώβριος – Τρυγομηνάς: Για τον Τρυγομηνά πα θα λες; «Ο Τρυγομηνάς έν’ ζεγκίντς, φέρ’ κρύα νερά και πίντς».

Κυρά Κακή: Ανάθεμ’ άτον τον κατάβρεχο. «Βίρα βρέχ’ και βουρκανίζ’ και τα φύλλα κιτρινίζ’».

Νοέμβριος – Αεργίτες: Κυρά Κακή ας σον Αεργίτα, μ’ έεις παράπονον. «Τ’ Αεργίτα, ας σο λιμάν’, τα χαψία ’ς σο τηγάν’».

Κυρά Κακή: Ποτάμια τα παράπονα μ’ κι ας ατόν τον χιονόβρεχον. «Αεργίτα χειμός καιρός και χιόνια ’ς σα ραχία, πολλά χιόνια εσκέπασαν παρχάρια και χωρία».

Δεκέμβριος – Χριστιαννάρτς: Γιαμ’ θα πιάντς και τον Χριστιαννάρ’ ’ς σο στόμα σ’, ανευλόητη; Τον Χριστιαννάρ’ «Χριστός ’γεννέθεν, χαρά ’ς σον κόσμον».

Κυρά Κακή: Εγεννέθεν ο Χριστόν ’κι λέω, δοξασμένο τ’ όνομαν ατ’, άμα πολλά παράδας φεύ’νε ατά τα ημέρας γιατί «Τη Χριστού όλ’ αναλλάζ’νε και τα πετεινάρια σπάζ’νε».

Χρόνος: Αέτσ’ πως λες κυρά Κακή, όλια τα μήνας είναι κακά.

Κυρά Κακή: Κακά και ανευλόητα.

Χρόνος: Αέτσ’ αν έν’ φέρτε ’ς σην κυρά Κακή ατά ντο είπα σας.

Τα παιδία φέρ’νε έναν δεμάτ’ ξύλα και έναν σακούλ’ μικρόν.

Χρόνος: Κυρά Κακή ατά τα ξύλα και ατό το σακκουλόπον είναι για τ’ εσέν’. Τέρεν, το σακκουλόπον θα ανοίεις ατό μανάχο όντες θα πας ’ς σ’ οσπίτι σ’ και κλειδώντς καλά καλά την πόρταν. Να έεις καλόν στράταν!
Παραμυθάς: Η κυρά Κακή αγληγορετά έφυεν. Έσ’κωσεν κι έσυρε τα ξύλα οξωκέσ’ ας σο καλύβιν, εκράτεσεν σπιχτά το σακκουλόπον ’ς σα χέρια τ’ς και έτρεξεν ’ς σ’ οσπίτ’ν ατ’ς. Μίαν εσπάλτσεν καλά τα παραθύρια και την πόρταν κι επεκεί ένοιξεν το σακκουλόπον. Και ντο ελέπ’, απέσ’ είχεν μανάχο λιθάρια. Αέτσ’ επαίρεν έναν καλόν μάθημα για την κακίαν ατ’ς και τα άσκεμα τα λόγια τ’ς. Η κυρά Καλή πα έζησεν καλά κι εμείς κι άλλο καλλίον.





Η κυρά Καλή και τα 12 μήνας
Πρόκειται για τη διασκευή του παραδοσιακού παραμυθιού «Η κυρά καλή και οι δώδεκα μήνες» στην ποντιακή διάλεκτο, της Χρύσας Μαυρίδου, με την πολύτιμη βοήθεια του Σάββα Σαλπιγγίδη και της Αρχοντούλας Κωνσταντινίδου, η οποία έκανε τη διόρθωση των ποντιακών του κειμένου.
Παραμυθάς: ’Σ σα παλαιά τα χρόνια εζήν’νεν είνας φτωχέσσα γαρή, η κυρά Καλή. Έναν ημέραν εξέβεν ’ς σο ραχίν να σερεύ’ ξύλα για το τσάχ’. Αναχάπαρα επάτεσεν η βρεχή. Η κυρά Καλή για να γλυτών’ εντώκεν την πόρταν ’ς σ’ έναν καλύβ’. Ένοιξαν ατέν και εσέβεν απέσ’. ’Σ ση μέσ’ έτον είνας γέρος, τα γένια τ’ άσπρα χιόνια και ολόερα τ’ έστεκαν δώδεκα παλληκάρια. Τα τρία εφόρ’ναν γούνας, τρία είχαν ’ς σα κιφάλια ’τουν τσιτσέκια, τρία είχαν ’ς σα μαλλία ’τουν στάχυα και τρία πα είχαν βοτρύδια.
Χρόνος: Καλώς έρθες ’ς σ’ οσπίτ’ν εμούν, κάθκα να αναπάεσαι.
Κυρά Καλή: Ευχαριστώ σας πολλά.
Χρόνος: Πώς ευρέθες αδακέσ’;
Κυρά Καλή: Έρθα να σερεύω ξύλα για το τσάχι μ’ και επίασ’ εμέν η βρεχή.
Χρόνος: Πώς λέγ’νε σε;
Κυρά Καλή: Τ’ όνεμα μ’ έν’ Καλή.
Χρόνος: Πέει με κυρά Καλή, ντο λέει ο κόσμον για τον Χρόνο και τα παιδία ατ’, τα μήνας; Έμαθα πολλά κατηγορούν’ ατόν.
Κυρά Καλή: Εγώ τιδέν ’κ’ έκ’σα. Ο Χρόνον πα καλός έν’ και τα μήνας πα καλά και ευλοημένα είναι.
Ιανουάριος – Καλαντάρτς: Ο κόσμον λέει για τον Καλαντάρ’ και κατηγορεί ατόν «Άρ’ έρθεν και ο Καλαντάρτς, τα κρύα και τα χιόνια, χιονίζ’, φυσά και βουρκανίζ’ και όλεν την γην παγών’νε». Εσύ ντο λες;

Κυρά Καλή: Εγώ λέω παλληκάρι μ’, τον Καλαντάρ’ οι ανθρώπ’ αναπάουνταν και χαίρουνταν. «Κάθουνταν οι οσπιτιανοί ολόερα σο τσάχ’, χειροδουλεύ’νε οι τρανοί, οι νέοι παρακαδεύ’νε, κι οι πεκιάρ’ κρύον ’κι τερούν, το σεβταλούκ νουνίζ’νε.».

Φεβρουάριος – Κούντουρος: Τον Κούντουρον περιπαίζ’ν’ ατόν και λέγ’νε «Ο Κούντουρον έν’ λειφτός, έν’ ολίγον πα ζαντός».

Κυρά Καλή: Άμα πέει και εκείνο «Έρθεν και ο Κούντουρον, θα τρως πολλά βούτορον».

Μάρτιος – Μάρτ’ς: Κυρά Καλή, ο κόσμον πολλά γουζεύ’ με τον Μάρτ’ και λέει «Ας φουρκίζομεν το Μάρτ’, έχ’ αφώτιστον ινάτ’.».

Κυρά Καλή: Εγώ αγαπώ ατόν και λέω «Καλώς να έρται ο Μάρτ’ς, που λύν’ τα χιόνια και φέρ’ τα χελιδόνια».

Απρίλιος – Απρίλτς: «Απρίλ’τς έρται και περάν’, τ’ άλλο κλαίει, τ’ άλλο γελά», χολιάσκεται ο κόσμον με τον Απρίλ’. Εσύ πα χολιάσκεσαι;

Κυρά Καλή: Πώς να χολιάσκουμαι με τον Απρίλ’; Ατός όντες έρται με το καλόν, φέρ’ τα πρασινάδας, τα χιόνια όλα λύουν και χάν’νταν τα κρυάδας.

Μάιος – Καλομηνάς: Τον Καλομηνά πολλά φογούντανε γιατί εθαρούνε ’ς σον καιρόν ατ’ τα μάισσας ευτάγ’νε μαϊσσουλούκια, αέτσ’ ’κ’ έν’; Και όντες σύρ’ χαλάζ’ περιπαίζ’ν’ ατόν «Τ’ αρνί μ’ επαρακάλ-ν-ατό κι ατό εποίν’νεν νάζια, τα δάκρα μ’ εκατήβαιναν Καλομηνά χαλάζια.».

Κυρά Καλή: Ντο είναι ατά ντο λες; Τον Καλομηνά η καρδία μουν ανοίεται και τραγουδούμε «Όντες έρται ο Καλομηνάς φυτρών’νε τα χορτάρια, ντ’ έμορφα επρασίντσανε τα τσόλια τα παρχάρια».

Ιούνιος – Κερασινόν: «Ο Κερασινόν φέρ’ ήλιον και μαραίν’ σε άμον μήλον», έκ’σα να λέγ’νε κυρά Καλή.

Κυρά Καλή: ’Κ’ έκ’σες καλά. «Ο Κερασινόν φέρ’ ήλιον, ευτάει σε έμνοστον άμον μήλον», λέγ’νε.

Ιούλιος – Χορτοθέρ’τς: Τον Χορτοθέρ’ ’κι θέλετε ατόν για τα πολλά δουλείας και για τ’ ατό αμάν λέτε «Έρθεν και ο Χορτοθέρτς έπαρ’ το δρεπάν’ ’ς σο χέρ’».

Κυρά Καλή: Ευλοημένος Χορτοθέρτς που δί’ μας σε και τρώμε, τ’ αγούρια παίζ’νε κεμεντζέ και τραγωδούν ’ς σ’ αλώνια.

Αύγουστος – Αγουστος: Κυρά Καλή γιαμ’ χολιάσκεσαι και εσύ πα με τον Αύγουστο γιατί τελείται το καλοκαίρ’ και λες «Επάτεσαμ’ ’ς σον Αύγουστον και ’ς ση χιονί’ την άκραν».

Κυρά Καλή: Γιοχ πούλι μ’, ’κ’ επορώ να χολιάσκουμαι με τ’ ατόν. «Αύγουστον σπογγίζ’ τ’ αλώνια και λαρών’ όλια τα πόνια».

Σεπτέμβριος – Σταυρίτες: «Ο Σταυρίτες ’κχύν’ τα φύλλα και μαραίν’ντανε τα ξύλα». Εσύ ντο λες;

Κυρά Καλή: Εγώ λέγω «Ο Σταυρίτες ρεντσιπέρτς (γεωργός), έναν σπέρτς και πέντε παίρτς».

Οκτώβριος – Τρυγομηνάς: Και για τον Τρυγομηνά που ατόσον συρίζ’ και κρύον πα κρεμίζ’;

Κυρά Καλή: Καλόν λόγον θα λέω «Σ’ Αϊ-Δημητρή το μήνα, μη φογάσαι ξάι την πείνα».

Νοέμβριος – Αεργίτες: «Αεργίτες μουρδουλίζ’, ’ς σο ραχίν ανθρώπ’ς φουρκίζ’» λέει ο κόσμον για τον Αεργίτε, εσύ κυρά Καλή πιστεύ’ς α’;

Κυρά Καλή: Ντο άσκεμα λόγια είν’ ατά, σους παίδα. Ο Αεργίτες πα καλός έν’ και όπως λέει η τραγωδία «Κρυάδας και χιόνια πολλά έγκε μας Αεργίτες, ’ς σον κρύον π’ ευτάει σεβταλούκ, θα έν’ πολλά τεχνίτες».

Δεκέμβριος – Χριστιαννάρτς: Και τον Χριστιαννάρ’ πα επίασεν ο κόσμον ’ς σο στόμαν ατ’. Λέει και για τ’ ατόν «Χριστιαννάρτς φέρ’ τον κρύον, ναϊλί εκείνον που ’κ’ έχ’ βίον».

Κυρά Καλή: Τέρεν παλληκάρι μ’, τον Χριστιαννάρ’ έχουμεν τρανόν χαράν γιατί ο Χριστόν εγεννέθεν, τα μήνας γίν’νταν δώδεκα κι ο χρόνον πα ετελέθεν.

Χρόνος: Αέτσ’ πως λες κυρά Καλή, όλια τα μήνας είναι καλά.

Κυρά Καλή: Καλά και ευλοημένα.

Χρόνος: Αέτσ’ αν έν’ φέρτε ’ς σην κυρά Καλή ατά ντο είπα σας.

Τα παιδία φέρ’νε έναν δεμάτ’ ξύλα και έναν σακούλ’ μικρόν.

Χρόνος: Κυρά Καλή ατά τα ξύλα και ατό το σακκουλόπον είναι για τ’ εσέν’. Τέρεν, το σακκουλόπον θα ανοίεις ατό μαναχόν όντες θα πας ’ς σ’ οσπίτι σ’ και κλειδώντς την πόρταν. Να έεις καλόν στράταν!

Κυρά Καλή: Πολλά ευχαριστώ σας, να είστουν καλά.

Παραμυθάς: Η κυρά Καλή όντες έφτασε ’ς σ’ οσπίτ’ν ατ’ς και εκλείδωσεν την πόρταν, ένοιξεν το σακουλόπον και ντο να ελέπ’. Έτον γομάτο χρυσά φλουρία.
Με τ’ ολίγον καιρόν η κυρά Καλή εποίκεν ένα καινούρ’ έμορφον οσπίτ’, ολόερα με δέντρα και τσιτσέκια. Εζήν’νεν χαρεμέντσα με τα παιδία-ν-ατ’ς και επερανήνε πολλά καλά. Με τα παράδας που εδέκεν ατέν ο Χρόνον εβοήθησε και άλλτς ανθρώπ’ς που ’κ’ είχαν.
Είνας γειτονάβα, η κυρά Κακή, εζέλεψεν ατέν και ερώτεσεν ατέν:
-Ντο ίνεται με τ’ εσέν, εσύ φτωχέσσα γαρή που εύρες ατόσα παράδας; Γιαμ’ εσόεψες ατά;
Η κυρά Καλή είπεν ατέν την ιστορίαν όπως έντον.
Η γειτονάβα έτον ζεγκίναινα, αμά εζέλεψεν την κυρά Καλή. Καιρόν ’κ’ εχάσεν, εξέβεν ’ς σο ραχίν. Εύρεν το καλύβιν, εντώκεν την πόρταν, ένοιξαν ατέν τα παλληκάρια και εσέγκαν ατέν απέσ’.

Οι Μήνες: Καλημερία θεία, κάθκα να τρώγουμε.

Κυρά Κακή: Κακέσσα και αναθεμάτιστος θέλτς να λες, τα χέρια μ’ ένταν ξύλα ας σον κρύον και τα ποδάρια μ’ επάγωσαν με τ’ ατόν τον καιρόν, κακόν χρόνον να έχ’.

Χρόνος: Έλα σουμά ’ς σο τσάχ’ να χουλείσαι. Πέει με πώς λέγ’νε σε;

Κυρά Κακή: Ο δεξάμενο μ’ εφώτ’σεν εμέν Κερεκή, άμα εγώ εποίκ’ ατό Κακή. Όντες ακούν’ τ’ όνεμα μ’ κανείς ’κι σουμών’ να ψαλαφά παράδας.

Χρόνος: Κυρά Κακή ας σα δώδεκα τα μήνας, τίναν αγαπάς κι άλλο πολλά;

Κυρά Κακή: Κακόν χάλ’ έχ’νε, καν’νάν ’κι αγαπώ.

Χρόνος: Γιάτι ’κι αγαπάς ατσέ, ντο εποίκαν’ εσέν; Κάτ’ καλό θα έχ’νε. Ας παίρουμ’ ατσέ έναν έναν.

Ιανουάριος – Καλαντάρτς: Ας αρχινούμε ας σον Καλαντάρ’. «Ο Καλαντάρτς φέρ’ νεοχρονίαν, χαρά, γέλος και δουλείαν».

Κυρά Κακή: Καλανταρί αγγούρια.

Φεβρουάριος – Κούντουρος: «Τον Κούντουρον γεννούν τα ζα, τα κοσσάρας, τα ωβά, φτάγ’νε ανθρώπ’ το φούστορον, σύρ’νε απάν’ το βούτορον».

Κυρά Κακή: Ποίος ο Κούντουρον, ο Κούτσουρον, ο ουραδοκομμένον; Ποδεδίζω το Χριστό σ’, ο Κούντουρον έν’ λειφτός.

Μάρτιος – Μάρτ’ς: «Ο Μάρτ’ς φέρ’ τα χελιδόνια, κελαηδούν και λύν’ τα χιόνια» ατό καλό ’κ’ έν’;

Κυρά Κακή: Χάσον ατόν τον αγέλαστον και τον θεοχάλαστον. «Ο Μάρτ’ς έρται και διαβαίν’, άλλτς παγών’ και άλλτς χουλαίν’».

Απρίλιος – Απρίλτς: Για τον Απρίλ’ ορθά λέει ο κόσμον «Απρίλην έβρεξεν, το κοκκίν έστρωσεν».

Κυρά Κακή: Και εγώ πα λέω, «Απρίλτς κι αν εκατεπράεσεν, απρινάρευτος ’κ’ εξέβεν».

Μάιος – Καλομηνάς: «Καλομηνά η βρεχή και τη Θεού η ευχή, τ’ έναν τ’ άλλο ομοιάζ’νεν και κοκκία ωβάζ’νεν».

Κυρά Κακή: Και όντες σύρ’ το χαλάζ’ ατότε θα λέγω σε «Έρθεν ο Καλομηνάς, βόστ’ τσιτσέκια αν πεινάς».

Ιούνιος – Κερασινόν: Άμα ο Κερασινόν έν’ καλός. «Έρθεν ο Κερασινόν, εχουλέθεν ο καιρόν, τρώμε κόκκινα κεράσια, βούτορον με τα χασχάσια».

Κυρά Κακή: Ούμπαν ακούς πολλά κεράσια, έπαρ’ και μικρόν καλάθ’.

Ιούλιος – Χορτοθέρ’τς: Για τον Χορτοθέρ’ ντο επορείς και λες; «Επάτεσεν ο Χορτοθέρτς, τα ιπωρ’κά εβγαίν’νε, γαρτύν’νε τα χορταρικά, τα στάχυα κιφαλών’νε».

Κυρά Κακή: Καλά λες ατα, αμά ’κι νουνίεις το θέρος και την νεγκασία. Με τ’ έναν δρεπάν’ είμεσε ’ς σο χέρ’, όλεν τον Χορτοθέρ’. Και όντες ’κι τελείται η δουλεία λέγ’νε σε «Θερίστ’ αργάτ’ θερίστ’ αργάτ’, θα σπάζω την κοσσάραν, κι αν ’κι τελείται το χωράφ’, θα σπάζω την κασκάραν».

Αύγουστος – Άγουστος: Άμα για τον Άγουστον τιδέν κακόν ’κ’ έεις να λες. «Ο Άγουστον αλωνίζ’, τ’ οικοκύρτς χαρεντερίζ’».

Κυρά Κακή: Η χαρά ας σα πατσάχια τουν τρέχ’, ’κ’ ελέπ’ς. Νε παι πώς να χάρουμες «Τ’ Αυγούστ’, η έμπα τ’ καλοκαίρ’, η έβγα τ’ τη χιονί η άκραν».

Σεπτέμβριος – Σταυρίτες: Τα καλά τη Σταυρίτε είν’ πολλά, ’κ’ επορείς να λες. «Σταυρίτε καλωσόρισμαν με τη ποπά ευχία, οσπίτια και οσπιτιανοί, γομάτον ευλοΐαν».

Κυρά Κακή: Ανασπάλτς «Σταυρίτα φαίνεται γραού (πάχνη) και δείσα (ομίχλη) ’ς σα ραχία και αρχινούν τα φυσετούς (δυνατοί άνεμοι), σκαλών’νε τα κρυάδας».

Οκτώβριος – Τρυγομηνάς: Για τον Τρυγομηνά πα θα λες; «Ο Τρυγομηνάς έν’ ζεγκίντς, φέρ’ κρύα νερά και πίντς».

Κυρά Κακή: Ανάθεμ’ άτον τον κατάβρεχο. «Βίρα βρέχ’ και βουρκανίζ’ και τα φύλλα κιτρινίζ’».

Νοέμβριος – Αεργίτες: Κυρά Κακή ας σον Αεργίτα, μ’ έεις παράπονον. «Τ’ Αεργίτα, ας σο λιμάν’, τα χαψία ’ς σο τηγάν’».

Κυρά Κακή: Ποτάμια τα παράπονα μ’ κι ας ατόν τον χιονόβρεχον. «Αεργίτα χειμός καιρός και χιόνια ’ς σα ραχία, πολλά χιόνια εσκέπασαν παρχάρια και χωρία».

Δεκέμβριος – Χριστιαννάρτς: Γιαμ’ θα πιάντς και τον Χριστιαννάρ’ ’ς σο στόμα σ’, ανευλόητη; Τον Χριστιαννάρ’ «Χριστός ’γεννέθεν, χαρά ’ς σον κόσμον».

Κυρά Κακή: Εγεννέθεν ο Χριστόν ’κι λέω, δοξασμένο τ’ όνομαν ατ’, άμα πολλά παράδας φεύ’νε ατά τα ημέρας γιατί «Τη Χριστού όλ’ αναλλάζ’νε και τα πετεινάρια σπάζ’νε».

Χρόνος: Αέτσ’ πως λες κυρά Κακή, όλια τα μήνας είναι κακά.

Κυρά Κακή: Κακά και ανευλόητα.

Χρόνος: Αέτσ’ αν έν’ φέρτε ’ς σην κυρά Κακή ατά ντο είπα σας.

Τα παιδία φέρ’νε έναν δεμάτ’ ξύλα και έναν σακούλ’ μικρόν.

Χρόνος: Κυρά Κακή ατά τα ξύλα και ατό το σακκουλόπον είναι για τ’ εσέν’. Τέρεν, το σακκουλόπον θα ανοίεις ατό μανάχο όντες θα πας ’ς σ’ οσπίτι σ’ και κλειδώντς καλά καλά την πόρταν. Να έεις καλόν στράταν!
Παραμυθάς: Η κυρά Κακή αγληγορετά έφυεν. Έσ’κωσεν κι έσυρε τα ξύλα οξωκέσ’ ας σο καλύβιν, εκράτεσεν σπιχτά το σακκουλόπον ’ς σα χέρια τ’ς και έτρεξεν ’ς σ’ οσπίτ’ν ατ’ς. Μίαν εσπάλτσεν καλά τα παραθύρια και την πόρταν κι επεκεί ένοιξεν το σακκουλόπον. Και ντο ελέπ’, απέσ’ είχεν μανάχο λιθάρια. Αέτσ’ επαίρεν έναν καλόν μάθημα για την κακίαν ατ’ς και τα άσκεμα τα λόγια τ’ς. Η κυρά Καλή πα έζησεν καλά κι εμείς κι άλλο καλλίον.





Η κυρά Καλή και τα 12 μήνας
Πρόκειται για τη διασκευή του παραδοσιακού παραμυθιού «Η κυρά καλή και οι δώδεκα μήνες» στην ποντιακή διάλεκτο, της Χρύσας Μαυρίδου, με την πολύτιμη βοήθεια του Σάββα Σαλπιγγίδη και της Αρχοντούλας Κωνσταντινίδου, η οποία έκανε τη διόρθωση των ποντιακών του κειμένου.
Παραμυθάς: ’Σ σα παλαιά τα χρόνια εζήν’νεν είνας φτωχέσσα γαρή, η κυρά Καλή. Έναν ημέραν εξέβεν ’ς σο ραχίν να σερεύ’ ξύλα για το τσάχ’. Αναχάπαρα επάτεσεν η βρεχή. Η κυρά Καλή για να γλυτών’ εντώκεν την πόρταν ’ς σ’ έναν καλύβ’. Ένοιξαν ατέν και εσέβεν απέσ’. ’Σ ση μέσ’ έτον είνας γέρος, τα γένια τ’ άσπρα χιόνια και ολόερα τ’ έστεκαν δώδεκα παλληκάρια. Τα τρία εφόρ’ναν γούνας, τρία είχαν ’ς σα κιφάλια ’τουν τσιτσέκια, τρία είχαν ’ς σα μαλλία ’τουν στάχυα και τρία πα είχαν βοτρύδια.
Χρόνος: Καλώς έρθες ’ς σ’ οσπίτ’ν εμούν, κάθκα να αναπάεσαι.
Κυρά Καλή: Ευχαριστώ σας πολλά.
Χρόνος: Πώς ευρέθες αδακέσ’;
Κυρά Καλή: Έρθα να σερεύω ξύλα για το τσάχι μ’ και επίασ’ εμέν η βρεχή.
Χρόνος: Πώς λέγ’νε σε;
Κυρά Καλή: Τ’ όνεμα μ’ έν’ Καλή.
Χρόνος: Πέει με κυρά Καλή, ντο λέει ο κόσμον για τον Χρόνο και τα παιδία ατ’, τα μήνας; Έμαθα πολλά κατηγορούν’ ατόν.
Κυρά Καλή: Εγώ τιδέν ’κ’ έκ’σα. Ο Χρόνον πα καλός έν’ και τα μήνας πα καλά και ευλοημένα είναι.
Ιανουάριος – Καλαντάρτς: Ο κόσμον λέει για τον Καλαντάρ’ και κατηγορεί ατόν «Άρ’ έρθεν και ο Καλαντάρτς, τα κρύα και τα χιόνια, χιονίζ’, φυσά και βουρκανίζ’ και όλεν την γην παγών’νε». Εσύ ντο λες;

Κυρά Καλή: Εγώ λέω παλληκάρι μ’, τον Καλαντάρ’ οι ανθρώπ’ αναπάουνταν και χαίρουνταν. «Κάθουνταν οι οσπιτιανοί ολόερα σο τσάχ’, χειροδουλεύ’νε οι τρανοί, οι νέοι παρακαδεύ’νε, κι οι πεκιάρ’ κρύον ’κι τερούν, το σεβταλούκ νουνίζ’νε.».

Φεβρουάριος – Κούντουρος: Τον Κούντουρον περιπαίζ’ν’ ατόν και λέγ’νε «Ο Κούντουρον έν’ λειφτός, έν’ ολίγον πα ζαντός».

Κυρά Καλή: Άμα πέει και εκείνο «Έρθεν και ο Κούντουρον, θα τρως πολλά βούτορον».

Μάρτιος – Μάρτ’ς: Κυρά Καλή, ο κόσμον πολλά γουζεύ’ με τον Μάρτ’ και λέει «Ας φουρκίζομεν το Μάρτ’, έχ’ αφώτιστον ινάτ’.».

Κυρά Καλή: Εγώ αγαπώ ατόν και λέω «Καλώς να έρται ο Μάρτ’ς, που λύν’ τα χιόνια και φέρ’ τα χελιδόνια».

Απρίλιος – Απρίλτς: «Απρίλ’τς έρται και περάν’, τ’ άλλο κλαίει, τ’ άλλο γελά», χολιάσκεται ο κόσμον με τον Απρίλ’. Εσύ πα χολιάσκεσαι;

Κυρά Καλή: Πώς να χολιάσκουμαι με τον Απρίλ’; Ατός όντες έρται με το καλόν, φέρ’ τα πρασινάδας, τα χιόνια όλα λύουν και χάν’νταν τα κρυάδας.

Μάιος – Καλομηνάς: Τον Καλομηνά πολλά φογούντανε γιατί εθαρούνε ’ς σον καιρόν ατ’ τα μάισσας ευτάγ’νε μαϊσσουλούκια, αέτσ’ ’κ’ έν’; Και όντες σύρ’ χαλάζ’ περιπαίζ’ν’ ατόν «Τ’ αρνί μ’ επαρακάλ-ν-ατό κι ατό εποίν’νεν νάζια, τα δάκρα μ’ εκατήβαιναν Καλομηνά χαλάζια.».

Κυρά Καλή: Ντο είναι ατά ντο λες; Τον Καλομηνά η καρδία μουν ανοίεται και τραγουδούμε «Όντες έρται ο Καλομηνάς φυτρών’νε τα χορτάρια, ντ’ έμορφα επρασίντσανε τα τσόλια τα παρχάρια».

Ιούνιος – Κερασινόν: «Ο Κερασινόν φέρ’ ήλιον και μαραίν’ σε άμον μήλον», έκ’σα να λέγ’νε κυρά Καλή.

Κυρά Καλή: ’Κ’ έκ’σες καλά. «Ο Κερασινόν φέρ’ ήλιον, ευτάει σε έμνοστον άμον μήλον», λέγ’νε.

Ιούλιος – Χορτοθέρ’τς: Τον Χορτοθέρ’ ’κι θέλετε ατόν για τα πολλά δουλείας και για τ’ ατό αμάν λέτε «Έρθεν και ο Χορτοθέρτς έπαρ’ το δρεπάν’ ’ς σο χέρ’».

Κυρά Καλή: Ευλοημένος Χορτοθέρτς που δί’ μας σε και τρώμε, τ’ αγούρια παίζ’νε κεμεντζέ και τραγωδούν ’ς σ’ αλώνια.

Αύγουστος – Αγουστος: Κυρά Καλή γιαμ’ χολιάσκεσαι και εσύ πα με τον Αύγουστο γιατί τελείται το καλοκαίρ’ και λες «Επάτεσαμ’ ’ς σον Αύγουστον και ’ς ση χιονί’ την άκραν».

Κυρά Καλή: Γιοχ πούλι μ’, ’κ’ επορώ να χολιάσκουμαι με τ’ ατόν. «Αύγουστον σπογγίζ’ τ’ αλώνια και λαρών’ όλια τα πόνια».

Σεπτέμβριος – Σταυρίτες: «Ο Σταυρίτες ’κχύν’ τα φύλλα και μαραίν’ντανε τα ξύλα». Εσύ ντο λες;

Κυρά Καλή: Εγώ λέγω «Ο Σταυρίτες ρεντσιπέρτς (γεωργός), έναν σπέρτς και πέντε παίρτς».

Οκτώβριος – Τρυγομηνάς: Και για τον Τρυγομηνά που ατόσον συρίζ’ και κρύον πα κρεμίζ’;

Κυρά Καλή: Καλόν λόγον θα λέω «Σ’ Αϊ-Δημητρή το μήνα, μη φογάσαι ξάι την πείνα».

Νοέμβριος – Αεργίτες: «Αεργίτες μουρδουλίζ’, ’ς σο ραχίν ανθρώπ’ς φουρκίζ’» λέει ο κόσμον για τον Αεργίτε, εσύ κυρά Καλή πιστεύ’ς α’;

Κυρά Καλή: Ντο άσκεμα λόγια είν’ ατά, σους παίδα. Ο Αεργίτες πα καλός έν’ και όπως λέει η τραγωδία «Κρυάδας και χιόνια πολλά έγκε μας Αεργίτες, ’ς σον κρύον π’ ευτάει σεβταλούκ, θα έν’ πολλά τεχνίτες».

Δεκέμβριος – Χριστιαννάρτς: Και τον Χριστιαννάρ’ πα επίασεν ο κόσμον ’ς σο στόμαν ατ’. Λέει και για τ’ ατόν «Χριστιαννάρτς φέρ’ τον κρύον, ναϊλί εκείνον που ’κ’ έχ’ βίον».

Κυρά Καλή: Τέρεν παλληκάρι μ’, τον Χριστιαννάρ’ έχουμεν τρανόν χαράν γιατί ο Χριστόν εγεννέθεν, τα μήνας γίν’νταν δώδεκα κι ο χρόνον πα ετελέθεν.

Χρόνος: Αέτσ’ πως λες κυρά Καλή, όλια τα μήνας είναι καλά.

Κυρά Καλή: Καλά και ευλοημένα.

Χρόνος: Αέτσ’ αν έν’ φέρτε ’ς σην κυρά Καλή ατά ντο είπα σας.

Τα παιδία φέρ’νε έναν δεμάτ’ ξύλα και έναν σακούλ’ μικρόν.

Χρόνος: Κυρά Καλή ατά τα ξύλα και ατό το σακκουλόπον είναι για τ’ εσέν’. Τέρεν, το σακκουλόπον θα ανοίεις ατό μαναχόν όντες θα πας ’ς σ’ οσπίτι σ’ και κλειδώντς την πόρταν. Να έεις καλόν στράταν!

Κυρά Καλή: Πολλά ευχαριστώ σας, να είστουν καλά.

Παραμυθάς: Η κυρά Καλή όντες έφτασε ’ς σ’ οσπίτ’ν ατ’ς και εκλείδωσεν την πόρταν, ένοιξεν το σακουλόπον και ντο να ελέπ’. Έτον γομάτο χρυσά φλουρία.
Με τ’ ολίγον καιρόν η κυρά Καλή εποίκεν ένα καινούρ’ έμορφον οσπίτ’, ολόερα με δέντρα και τσιτσέκια. Εζήν’νεν χαρεμέντσα με τα παιδία-ν-ατ’ς και επερανήνε πολλά καλά. Με τα παράδας που εδέκεν ατέν ο Χρόνον εβοήθησε και άλλτς ανθρώπ’ς που ’κ’ είχαν.
Είνας γειτονάβα, η κυρά Κακή, εζέλεψεν ατέν και ερώτεσεν ατέν:
-Ντο ίνεται με τ’ εσέν, εσύ φτωχέσσα γαρή που εύρες ατόσα παράδας; Γιαμ’ εσόεψες ατά;
Η κυρά Καλή είπεν ατέν την ιστορίαν όπως έντον.
Η γειτονάβα έτον ζεγκίναινα, αμά εζέλεψεν την κυρά Καλή. Καιρόν ’κ’ εχάσεν, εξέβεν ’ς σο ραχίν. Εύρεν το καλύβιν, εντώκεν την πόρταν, ένοιξαν ατέν τα παλληκάρια και εσέγκαν ατέν απέσ’.

Οι Μήνες: Καλημερία θεία, κάθκα να τρώγουμε.

Κυρά Κακή: Κακέσσα και αναθεμάτιστος θέλτς να λες, τα χέρια μ’ ένταν ξύλα ας σον κρύον και τα ποδάρια μ’ επάγωσαν με τ’ ατόν τον καιρόν, κακόν χρόνον να έχ’.

Χρόνος: Έλα σουμά ’ς σο τσάχ’ να χουλείσαι. Πέει με πώς λέγ’νε σε;

Κυρά Κακή: Ο δεξάμενο μ’ εφώτ’σεν εμέν Κερεκή, άμα εγώ εποίκ’ ατό Κακή. Όντες ακούν’ τ’ όνεμα μ’ κανείς ’κι σουμών’ να ψαλαφά παράδας.

Χρόνος: Κυρά Κακή ας σα δώδεκα τα μήνας, τίναν αγαπάς κι άλλο πολλά;

Κυρά Κακή: Κακόν χάλ’ έχ’νε, καν’νάν ’κι αγαπώ.

Χρόνος: Γιάτι ’κι αγαπάς ατσέ, ντο εποίκαν’ εσέν; Κάτ’ καλό θα έχ’νε. Ας παίρουμ’ ατσέ έναν έναν.

Ιανουάριος – Καλαντάρτς: Ας αρχινούμε ας σον Καλαντάρ’. «Ο Καλαντάρτς φέρ’ νεοχρονίαν, χαρά, γέλος και δουλείαν».

Κυρά Κακή: Καλανταρί αγγούρια.

Φεβρουάριος – Κούντουρος: «Τον Κούντουρον γεννούν τα ζα, τα κοσσάρας, τα ωβά, φτάγ’νε ανθρώπ’ το φούστορον, σύρ’νε απάν’ το βούτορον».

Κυρά Κακή: Ποίος ο Κούντουρον, ο Κούτσουρον, ο ουραδοκομμένον; Ποδεδίζω το Χριστό σ’, ο Κούντουρον έν’ λειφτός.

Μάρτιος – Μάρτ’ς: «Ο Μάρτ’ς φέρ’ τα χελιδόνια, κελαηδούν και λύν’ τα χιόνια» ατό καλό ’κ’ έν’;

Κυρά Κακή: Χάσον ατόν τον αγέλαστον και τον θεοχάλαστον. «Ο Μάρτ’ς έρται και διαβαίν’, άλλτς παγών’ και άλλτς χουλαίν’».

Απρίλιος – Απρίλτς: Για τον Απρίλ’ ορθά λέει ο κόσμον «Απρίλην έβρεξεν, το κοκκίν έστρωσεν».

Κυρά Κακή: Και εγώ πα λέω, «Απρίλτς κι αν εκατεπράεσεν, απρινάρευτος ’κ’ εξέβεν».

Μάιος – Καλομηνάς: «Καλομηνά η βρεχή και τη Θεού η ευχή, τ’ έναν τ’ άλλο ομοιάζ’νεν και κοκκία ωβάζ’νεν».

Κυρά Κακή: Και όντες σύρ’ το χαλάζ’ ατότε θα λέγω σε «Έρθεν ο Καλομηνάς, βόστ’ τσιτσέκια αν πεινάς».

Ιούνιος – Κερασινόν: Άμα ο Κερασινόν έν’ καλός. «Έρθεν ο Κερασινόν, εχουλέθεν ο καιρόν, τρώμε κόκκινα κεράσια, βούτορον με τα χασχάσια».

Κυρά Κακή: Ούμπαν ακούς πολλά κεράσια, έπαρ’ και μικρόν καλάθ’.

Ιούλιος – Χορτοθέρ’τς: Για τον Χορτοθέρ’ ντο επορείς και λες; «Επάτεσεν ο Χορτοθέρτς, τα ιπωρ’κά εβγαίν’νε, γαρτύν’νε τα χορταρικά, τα στάχυα κιφαλών’νε».

Κυρά Κακή: Καλά λες ατα, αμά ’κι νουνίεις το θέρος και την νεγκασία. Με τ’ έναν δρεπάν’ είμεσε ’ς σο χέρ’, όλεν τον Χορτοθέρ’. Και όντες ’κι τελείται η δουλεία λέγ’νε σε «Θερίστ’ αργάτ’ θερίστ’ αργάτ’, θα σπάζω την κοσσάραν, κι αν ’κι τελείται το χωράφ’, θα σπάζω την κασκάραν».

Αύγουστος – Άγουστος: Άμα για τον Άγουστον τιδέν κακόν ’κ’ έεις να λες. «Ο Άγουστον αλωνίζ’, τ’ οικοκύρτς χαρεντερίζ’».

Κυρά Κακή: Η χαρά ας σα πατσάχια τουν τρέχ’, ’κ’ ελέπ’ς. Νε παι πώς να χάρουμες «Τ’ Αυγούστ’, η έμπα τ’ καλοκαίρ’, η έβγα τ’ τη χιονί η άκραν».

Σεπτέμβριος – Σταυρίτες: Τα καλά τη Σταυρίτε είν’ πολλά, ’κ’ επορείς να λες. «Σταυρίτε καλωσόρισμαν με τη ποπά ευχία, οσπίτια και οσπιτιανοί, γομάτον ευλοΐαν».

Κυρά Κακή: Ανασπάλτς «Σταυρίτα φαίνεται γραού (πάχνη) και δείσα (ομίχλη) ’ς σα ραχία και αρχινούν τα φυσετούς (δυνατοί άνεμοι), σκαλών’νε τα κρυάδας».

Οκτώβριος – Τρυγομηνάς: Για τον Τρυγομηνά πα θα λες; «Ο Τρυγομηνάς έν’ ζεγκίντς, φέρ’ κρύα νερά και πίντς».

Κυρά Κακή: Ανάθεμ’ άτον τον κατάβρεχο. «Βίρα βρέχ’ και βουρκανίζ’ και τα φύλλα κιτρινίζ’».

Νοέμβριος – Αεργίτες: Κυρά Κακή ας σον Αεργίτα, μ’ έεις παράπονον. «Τ’ Αεργίτα, ας σο λιμάν’, τα χαψία ’ς σο τηγάν’».

Κυρά Κακή: Ποτάμια τα παράπονα μ’ κι ας ατόν τον χιονόβρεχον. «Αεργίτα χειμός καιρός και χιόνια ’ς σα ραχία, πολλά χιόνια εσκέπασαν παρχάρια και χωρία».

Δεκέμβριος – Χριστιαννάρτς: Γιαμ’ θα πιάντς και τον Χριστιαννάρ’ ’ς σο στόμα σ’, ανευλόητη; Τον Χριστιαννάρ’ «Χριστός ’γεννέθεν, χαρά ’ς σον κόσμον».

Κυρά Κακή: Εγεννέθεν ο Χριστόν ’κι λέω, δοξασμένο τ’ όνομαν ατ’, άμα πολλά παράδας φεύ’νε ατά τα ημέρας γιατί «Τη Χριστού όλ’ αναλλάζ’νε και τα πετεινάρια σπάζ’νε».

Χρόνος: Αέτσ’ πως λες κυρά Κακή, όλια τα μήνας είναι κακά.

Κυρά Κακή: Κακά και ανευλόητα.

Χρόνος: Αέτσ’ αν έν’ φέρτε ’ς σην κυρά Κακή ατά ντο είπα σας.

Τα παιδία φέρ’νε έναν δεμάτ’ ξύλα και έναν σακούλ’ μικρόν.

Χρόνος: Κυρά Κακή ατά τα ξύλα και ατό το σακκουλόπον είναι για τ’ εσέν’. Τέρεν, το σακκουλόπον θα ανοίεις ατό μανάχο όντες θα πας ’ς σ’ οσπίτι σ’ και κλειδώντς καλά καλά την πόρταν. Να έεις καλόν στράταν!
Παραμυθάς: Η κυρά Κακή αγληγορετά έφυεν. Έσ’κωσεν κι έσυρε τα ξύλα οξωκέσ’ ας σο καλύβιν, εκράτεσεν σπιχτά το σακκουλόπον ’ς σα χέρια τ’ς και έτρεξεν ’ς σ’ οσπίτ’ν ατ’ς. Μίαν εσπάλτσεν καλά τα παραθύρια και την πόρταν κι επεκεί ένοιξεν το σακκουλόπον. Και ντο ελέπ’, απέσ’ είχεν μανάχο λιθάρια. Αέτσ’ επαίρεν έναν καλόν μάθημα για την κακίαν ατ’ς και τα άσκεμα τα λόγια τ’ς. Η κυρά Καλή πα έζησεν καλά κι εμείς κι άλλο καλλίον.





Η κυρά Καλή και τα 12 μήνας
Πρόκειται για τη διασκευή του παραδοσιακού παραμυθιού «Η κυρά καλή και οι δώδεκα μήνες» στην ποντιακή διάλεκτο, της Χρύσας Μαυρίδου, με την πολύτιμη βοήθεια του Σάββα Σαλπιγγίδη και της Αρχοντούλας Κωνσταντινίδου, η οποία έκανε τη διόρθωση των ποντιακών του κειμένου.
Παραμυθάς: ’Σ σα παλαιά τα χρόνια εζήν’νεν είνας φτωχέσσα γαρή, η κυρά Καλή. Έναν ημέραν εξέβεν ’ς σο ραχίν να σερεύ’ ξύλα για το τσάχ’. Αναχάπαρα επάτεσεν η βρεχή. Η κυρά Καλή για να γλυτών’ εντώκεν την πόρταν ’ς σ’ έναν καλύβ’. Ένοιξαν ατέν και εσέβεν απέσ’. ’Σ ση μέσ’ έτον είνας γέρος, τα γένια τ’ άσπρα χιόνια και ολόερα τ’ έστεκαν δώδεκα παλληκάρια. Τα τρία εφόρ’ναν γούνας, τρία είχαν ’ς σα κιφάλια ’τουν τσιτσέκια, τρία είχαν ’ς σα μαλλία ’τουν στάχυα και τρία πα είχαν βοτρύδια.
Χρόνος: Καλώς έρθες ’ς σ’ οσπίτ’ν εμούν, κάθκα να αναπάεσαι.
Κυρά Καλή: Ευχαριστώ σας πολλά.
Χρόνος: Πώς ευρέθες αδακέσ’;
Κυρά Καλή: Έρθα να σερεύω ξύλα για το τσάχι μ’ και επίασ’ εμέν η βρεχή.
Χρόνος: Πώς λέγ’νε σε;
Κυρά Καλή: Τ’ όνεμα μ’ έν’ Καλή.
Χρόνος: Πέει με κυρά Καλή, ντο λέει ο κόσμον για τον Χρόνο και τα παιδία ατ’, τα μήνας; Έμαθα πολλά κατηγορούν’ ατόν.
Κυρά Καλή: Εγώ τιδέν ’κ’ έκ’σα. Ο Χρόνον πα καλός έν’ και τα μήνας πα καλά και ευλοημένα είναι.
Ιανουάριος – Καλαντάρτς: Ο κόσμον λέει για τον Καλαντάρ’ και κατηγορεί ατόν «Άρ’ έρθεν και ο Καλαντάρτς, τα κρύα και τα χιόνια, χιονίζ’, φυσά και βουρκανίζ’ και όλεν την γην παγών’νε». Εσύ ντο λες;

Κυρά Καλή: Εγώ λέω παλληκάρι μ’, τον Καλαντάρ’ οι ανθρώπ’ αναπάουνταν και χαίρουνταν. «Κάθουνταν οι οσπιτιανοί ολόερα σο τσάχ’, χειροδουλεύ’νε οι τρανοί, οι νέοι παρακαδεύ’νε, κι οι πεκιάρ’ κρύον ’κι τερούν, το σεβταλούκ νουνίζ’νε.».

Φεβρουάριος – Κούντουρος: Τον Κούντουρον περιπαίζ’ν’ ατόν και λέγ’νε «Ο Κούντουρον έν’ λειφτός, έν’ ολίγον πα ζαντός».

Κυρά Καλή: Άμα πέει και εκείνο «Έρθεν και ο Κούντουρον, θα τρως πολλά βούτορον».

Μάρτιος – Μάρτ’ς: Κυρά Καλή, ο κόσμον πολλά γουζεύ’ με τον Μάρτ’ και λέει «Ας φουρκίζομεν το Μάρτ’, έχ’ αφώτιστον ινάτ’.».

Κυρά Καλή: Εγώ αγαπώ ατόν και λέω «Καλώς να έρται ο Μάρτ’ς, που λύν’ τα χιόνια και φέρ’ τα χελιδόνια».

Απρίλιος – Απρίλτς: «Απρίλ’τς έρται και περάν’, τ’ άλλο κλαίει, τ’ άλλο γελά», χολιάσκεται ο κόσμον με τον Απρίλ’. Εσύ πα χολιάσκεσαι;

Κυρά Καλή: Πώς να χολιάσκουμαι με τον Απρίλ’; Ατός όντες έρται με το καλόν, φέρ’ τα πρασινάδας, τα χιόνια όλα λύουν και χάν’νταν τα κρυάδας.

Μάιος – Καλομηνάς: Τον Καλομηνά πολλά φογούντανε γιατί εθαρούνε ’ς σον καιρόν ατ’ τα μάισσας ευτάγ’νε μαϊσσουλούκια, αέτσ’ ’κ’ έν’; Και όντες σύρ’ χαλάζ’ περιπαίζ’ν’ ατόν «Τ’ αρνί μ’ επαρακάλ-ν-ατό κι ατό εποίν’νεν νάζια, τα δάκρα μ’ εκατήβαιναν Καλομηνά χαλάζια.».

Κυρά Καλή: Ντο είναι ατά ντο λες; Τον Καλομηνά η καρδία μουν ανοίεται και τραγουδούμε «Όντες έρται ο Καλομηνάς φυτρών’νε τα χορτάρια, ντ’ έμορφα επρασίντσανε τα τσόλια τα παρχάρια».

Ιούνιος – Κερασινόν: «Ο Κερασινόν φέρ’ ήλιον και μαραίν’ σε άμον μήλον», έκ’σα να λέγ’νε κυρά Καλή.

Κυρά Καλή: ’Κ’ έκ’σες καλά. «Ο Κερασινόν φέρ’ ήλιον, ευτάει σε έμνοστον άμον μήλον», λέγ’νε.

Ιούλιος – Χορτοθέρ’τς: Τον Χορτοθέρ’ ’κι θέλετε ατόν για τα πολλά δουλείας και για τ’ ατό αμάν λέτε «Έρθεν και ο Χορτοθέρτς έπαρ’ το δρεπάν’ ’ς σο χέρ’».

Κυρά Καλή: Ευλοημένος Χορτοθέρτς που δί’ μας σε και τρώμε, τ’ αγούρια παίζ’νε κεμεντζέ και τραγωδούν ’ς σ’ αλώνια.

Αύγουστος – Αγουστος: Κυρά Καλή γιαμ’ χολιάσκεσαι και εσύ πα με τον Αύγουστο γιατί τελείται το καλοκαίρ’ και λες «Επάτεσαμ’ ’ς σον Αύγουστον και ’ς ση χιονί’ την άκραν».

Κυρά Καλή: Γιοχ πούλι μ’, ’κ’ επορώ να χολιάσκουμαι με τ’ ατόν. «Αύγουστον σπογγίζ’ τ’ αλώνια και λαρών’ όλια τα πόνια».

Σεπτέμβριος – Σταυρίτες: «Ο Σταυρίτες ’κχύν’ τα φύλλα και μαραίν’ντανε τα ξύλα». Εσύ ντο λες;

Κυρά Καλή: Εγώ λέγω «Ο Σταυρίτες ρεντσιπέρτς (γεωργός), έναν σπέρτς και πέντε παίρτς».

Οκτώβριος – Τρυγομηνάς: Και για τον Τρυγομηνά που ατόσον συρίζ’ και κρύον πα κρεμίζ’;

Κυρά Καλή: Καλόν λόγον θα λέω «Σ’ Αϊ-Δημητρή το μήνα, μη φογάσαι ξάι την πείνα».

Νοέμβριος – Αεργίτες: «Αεργίτες μουρδουλίζ’, ’ς σο ραχίν ανθρώπ’ς φουρκίζ’» λέει ο κόσμον για τον Αεργίτε, εσύ κυρά Καλή πιστεύ’ς α’;

Κυρά Καλή: Ντο άσκεμα λόγια είν’ ατά, σους παίδα. Ο Αεργίτες πα καλός έν’ και όπως λέει η τραγωδία «Κρυάδας και χιόνια πολλά έγκε μας Αεργίτες, ’ς σον κρύον π’ ευτάει σεβταλούκ, θα έν’ πολλά τεχνίτες».

Δεκέμβριος – Χριστιαννάρτς: Και τον Χριστιαννάρ’ πα επίασεν ο κόσμον ’ς σο στόμαν ατ’. Λέει και για τ’ ατόν «Χριστιαννάρτς φέρ’ τον κρύον, ναϊλί εκείνον που ’κ’ έχ’ βίον».

Κυρά Καλή: Τέρεν παλληκάρι μ’, τον Χριστιαννάρ’ έχουμεν τρανόν χαράν γιατί ο Χριστόν εγεννέθεν, τα μήνας γίν’νταν δώδεκα κι ο χρόνον πα ετελέθεν.

Χρόνος: Αέτσ’ πως λες κυρά Καλή, όλια τα μήνας είναι καλά.

Κυρά Καλή: Καλά και ευλοημένα.

Χρόνος: Αέτσ’ αν έν’ φέρτε ’ς σην κυρά Καλή ατά ντο είπα σας.

Τα παιδία φέρ’νε έναν δεμάτ’ ξύλα και έναν σακούλ’ μικρόν.

Χρόνος: Κυρά Καλή ατά τα ξύλα και ατό το σακκουλόπον είναι για τ’ εσέν’. Τέρεν, το σακκουλόπον θα ανοίεις ατό μαναχόν όντες θα πας ’ς σ’ οσπίτι σ’ και κλειδώντς την πόρταν. Να έεις καλόν στράταν!

Κυρά Καλή: Πολλά ευχαριστώ σας, να είστουν καλά.

Παραμυθάς: Η κυρά Καλή όντες έφτασε ’ς σ’ οσπίτ’ν ατ’ς και εκλείδωσεν την πόρταν, ένοιξεν το σακουλόπον και ντο να ελέπ’. Έτον γομάτο χρυσά φλουρία.
Με τ’ ολίγον καιρόν η κυρά Καλή εποίκεν ένα καινούρ’ έμορφον οσπίτ’, ολόερα με δέντρα και τσιτσέκια. Εζήν’νεν χαρεμέντσα με τα παιδία-ν-ατ’ς και επερανήνε πολλά καλά. Με τα παράδας που εδέκεν ατέν ο Χρόνον εβοήθησε και άλλτς ανθρώπ’ς που ’κ’ είχαν.
Είνας γειτονάβα, η κυρά Κακή, εζέλεψεν ατέν και ερώτεσεν ατέν:
-Ντο ίνεται με τ’ εσέν, εσύ φτωχέσσα γαρή που εύρες ατόσα παράδας; Γιαμ’ εσόεψες ατά;
Η κυρά Καλή είπεν ατέν την ιστορίαν όπως έντον.
Η γειτονάβα έτον ζεγκίναινα, αμά εζέλεψεν την κυρά Καλή. Καιρόν ’κ’ εχάσεν, εξέβεν ’ς σο ραχίν. Εύρεν το καλύβιν, εντώκεν την πόρταν, ένοιξαν ατέν τα παλληκάρια και εσέγκαν ατέν απέσ’.

Οι Μήνες: Καλημερία θεία, κάθκα να τρώγουμε.

Κυρά Κακή: Κακέσσα και αναθεμάτιστος θέλτς να λες, τα χέρια μ’ ένταν ξύλα ας σον κρύον και τα ποδάρια μ’ επάγωσαν με τ’ ατόν τον καιρόν, κακόν χρόνον να έχ’.

Χρόνος: Έλα σουμά ’ς σο τσάχ’ να χουλείσαι. Πέει με πώς λέγ’νε σε;

Κυρά Κακή: Ο δεξάμενο μ’ εφώτ’σεν εμέν Κερεκή, άμα εγώ εποίκ’ ατό Κακή. Όντες ακούν’ τ’ όνεμα μ’ κανείς ’κι σουμών’ να ψαλαφά παράδας.

Χρόνος: Κυρά Κακή ας σα δώδεκα τα μήνας, τίναν αγαπάς κι άλλο πολλά;

Κυρά Κακή: Κακόν χάλ’ έχ’νε, καν’νάν ’κι αγαπώ.

Χρόνος: Γιάτι ’κι αγαπάς ατσέ, ντο εποίκαν’ εσέν; Κάτ’ καλό θα έχ’νε. Ας παίρουμ’ ατσέ έναν έναν.

Ιανουάριος – Καλαντάρτς: Ας αρχινούμε ας σον Καλαντάρ’. «Ο Καλαντάρτς φέρ’ νεοχρονίαν, χαρά, γέλος και δουλείαν».

Κυρά Κακή: Καλανταρί αγγούρια.

Φεβρουάριος – Κούντουρος: «Τον Κούντουρον γεννούν τα ζα, τα κοσσάρας, τα ωβά, φτάγ’νε ανθρώπ’ το φούστορον, σύρ’νε απάν’ το βούτορον».

Κυρά Κακή: Ποίος ο Κούντουρον, ο Κούτσουρον, ο ουραδοκομμένον; Ποδεδίζω το Χριστό σ’, ο Κούντουρον έν’ λειφτός.

Μάρτιος – Μάρτ’ς: «Ο Μάρτ’ς φέρ’ τα χελιδόνια, κελαηδούν και λύν’ τα χιόνια» ατό καλό ’κ’ έν’;

Κυρά Κακή: Χάσον ατόν τον αγέλαστον και τον θεοχάλαστον. «Ο Μάρτ’ς έρται και διαβαίν’, άλλτς παγών’ και άλλτς χουλαίν’».

Απρίλιος – Απρίλτς: Για τον Απρίλ’ ορθά λέει ο κόσμον «Απρίλην έβρεξεν, το κοκκίν έστρωσεν».

Κυρά Κακή: Και εγώ πα λέω, «Απρίλτς κι αν εκατεπράεσεν, απρινάρευτος ’κ’ εξέβεν».

Μάιος – Καλομηνάς: «Καλομηνά η βρεχή και τη Θεού η ευχή, τ’ έναν τ’ άλλο ομοιάζ’νεν και κοκκία ωβάζ’νεν».

Κυρά Κακή: Και όντες σύρ’ το χαλάζ’ ατότε θα λέγω σε «Έρθεν ο Καλομηνάς, βόστ’ τσιτσέκια αν πεινάς».

Ιούνιος – Κερασινόν: Άμα ο Κερασινόν έν’ καλός. «Έρθεν ο Κερασινόν, εχουλέθεν ο καιρόν, τρώμε κόκκινα κεράσια, βούτορον με τα χασχάσια».

Κυρά Κακή: Ούμπαν ακούς πολλά κεράσια, έπαρ’ και μικρόν καλάθ’.

Ιούλιος – Χορτοθέρ’τς: Για τον Χορτοθέρ’ ντο επορείς και λες; «Επάτεσεν ο Χορτοθέρτς, τα ιπωρ’κά εβγαίν’νε, γαρτύν’νε τα χορταρικά, τα στάχυα κιφαλών’νε».

Κυρά Κακή: Καλά λες ατα, αμά ’κι νουνίεις το θέρος και την νεγκασία. Με τ’ έναν δρεπάν’ είμεσε ’ς σο χέρ’, όλεν τον Χορτοθέρ’. Και όντες ’κι τελείται η δουλεία λέγ’νε σε «Θερίστ’ αργάτ’ θερίστ’ αργάτ’, θα σπάζω την κοσσάραν, κι αν ’κι τελείται το χωράφ’, θα σπάζω την κασκάραν».

Αύγουστος – Άγουστος: Άμα για τον Άγουστον τιδέν κακόν ’κ’ έεις να λες. «Ο Άγουστον αλωνίζ’, τ’ οικοκύρτς χαρεντερίζ’».

Κυρά Κακή: Η χαρά ας σα πατσάχια τουν τρέχ’, ’κ’ ελέπ’ς. Νε παι πώς να χάρουμες «Τ’ Αυγούστ’, η έμπα τ’ καλοκαίρ’, η έβγα τ’ τη χιονί η άκραν».

Σεπτέμβριος – Σταυρίτες: Τα καλά τη Σταυρίτε είν’ πολλά, ’κ’ επορείς να λες. «Σταυρίτε καλωσόρισμαν με τη ποπά ευχία, οσπίτια και οσπιτιανοί, γομάτον ευλοΐαν».

Κυρά Κακή: Ανασπάλτς «Σταυρίτα φαίνεται γραού (πάχνη) και δείσα (ομίχλη) ’ς σα ραχία και αρχινούν τα φυσετούς (δυνατοί άνεμοι), σκαλών’νε τα κρυάδας».

Οκτώβριος – Τρυγομηνάς: Για τον Τρυγομηνά πα θα λες; «Ο Τρυγομηνάς έν’ ζεγκίντς, φέρ’ κρύα νερά και πίντς».

Κυρά Κακή: Ανάθεμ’ άτον τον κατάβρεχο. «Βίρα βρέχ’ και βουρκανίζ’ και τα φύλλα κιτρινίζ’».

Νοέμβριος – Αεργίτες: Κυρά Κακή ας σον Αεργίτα, μ’ έεις παράπονον. «Τ’ Αεργίτα, ας σο λιμάν’, τα χαψία ’ς σο τηγάν’».

Κυρά Κακή: Ποτάμια τα παράπονα μ’ κι ας ατόν τον χιονόβρεχον. «Αεργίτα χειμός καιρός και χιόνια ’ς σα ραχία, πολλά χιόνια εσκέπασαν παρχάρια και χωρία».

Δεκέμβριος – Χριστιαννάρτς: Γιαμ’ θα πιάντς και τον Χριστιαννάρ’ ’ς σο στόμα σ’, ανευλόητη; Τον Χριστιαννάρ’ «Χριστός ’γεννέθεν, χαρά ’ς σον κόσμον».

Κυρά Κακή: Εγεννέθεν ο Χριστόν ’κι λέω, δοξασμένο τ’ όνομαν ατ’, άμα πολλά παράδας φεύ’νε ατά τα ημέρας γιατί «Τη Χριστού όλ’ αναλλάζ’νε και τα πετεινάρια σπάζ’νε».

Χρόνος: Αέτσ’ πως λες κυρά Κακή, όλια τα μήνας είναι κακά.

Κυρά Κακή: Κακά και ανευλόητα.

Χρόνος: Αέτσ’ αν έν’ φέρτε ’ς σην κυρά Κακή ατά ντο είπα σας.

Τα παιδία φέρ’νε έναν δεμάτ’ ξύλα και έναν σακούλ’ μικρόν.

Χρόνος: Κυρά Κακή ατά τα ξύλα και ατό το σακκουλόπον είναι για τ’ εσέν’. Τέρεν, το σακκουλόπον θα ανοίεις ατό μανάχο όντες θα πας ’ς σ’ οσπίτι σ’ και κλειδώντς καλά καλά την πόρταν. Να έεις καλόν στράταν!
Παραμυθάς: Η κυρά Κακή αγληγορετά έφυεν. Έσ’κωσεν κι έσυρε τα ξύλα οξωκέσ’ ας σο καλύβιν, εκράτεσεν σπιχτά το σακκουλόπον ’ς σα χέρια τ’ς και έτρεξεν ’ς σ’ οσπίτ’ν ατ’ς. Μίαν εσπάλτσεν καλά τα παραθύρια και την πόρταν κι επεκεί ένοιξεν το σακκουλόπον. Και ντο ελέπ’, απέσ’ είχεν μανάχο λιθάρια. Αέτσ’ επαίρεν έναν καλόν μάθημα για την κακίαν ατ’ς και τα άσκεμα τα λόγια τ’ς. Η κυρά Καλή πα έζησεν καλά κι εμείς κι άλλο καλλίον.





Η κυρά Καλή και τα 12 μήνας
Πρόκειται για τη διασκευή του παραδοσιακού παραμυθιού «Η κυρά καλή και οι δώδεκα μήνες» στην ποντιακή διάλεκτο, της Χρύσας Μαυρίδου, με την πολύτιμη βοήθεια του Σάββα Σαλπιγγίδη και της Αρχοντούλας Κωνσταντινίδου, η οποία έκανε τη διόρθωση των ποντιακών του κειμένου.
Παραμυθάς: ’Σ σα παλαιά τα χρόνια εζήν’νεν είνας φτωχέσσα γαρή, η κυρά Καλή. Έναν ημέραν εξέβεν ’ς σο ραχίν να σερεύ’ ξύλα για το τσάχ’. Αναχάπαρα επάτεσεν η βρεχή. Η κυρά Καλή για να γλυτών’ εντώκεν την πόρταν ’ς σ’ έναν καλύβ’. Ένοιξαν ατέν και εσέβεν απέσ’. ’Σ ση μέσ’ έτον είνας γέρος, τα γένια τ’ άσπρα χιόνια και ολόερα τ’ έστεκαν δώδεκα παλληκάρια. Τα τρία εφόρ’ναν γούνας, τρία είχαν ’ς σα κιφάλια ’τουν τσιτσέκια, τρία είχαν ’ς σα μαλλία ’τουν στάχυα και τρία πα είχαν βοτρύδια.
Χρόνος: Καλώς έρθες ’ς σ’ οσπίτ’ν εμούν, κάθκα να αναπάεσαι.
Κυρά Καλή: Ευχαριστώ σας πολλά.
Χρόνος: Πώς ευρέθες αδακέσ’;
Κυρά Καλή: Έρθα να σερεύω ξύλα για το τσάχι μ’ και επίασ’ εμέν η βρεχή.
Χρόνος: Πώς λέγ’νε σε;
Κυρά Καλή: Τ’ όνεμα μ’ έν’ Καλή.
Χρόνος: Πέει με κυρά Καλή, ντο λέει ο κόσμον για τον Χρόνο και τα παιδία ατ’, τα μήνας; Έμαθα πολλά κατηγορούν’ ατόν.
Κυρά Καλή: Εγώ τιδέν ’κ’ έκ’σα. Ο Χρόνον πα καλός έν’ και τα μήνας πα καλά και ευλοημένα είναι.
Ιανουάριος – Καλαντάρτς: Ο κόσμον λέει για τον Καλαντάρ’ και κατηγορεί ατόν «Άρ’ έρθεν και ο Καλαντάρτς, τα κρύα και τα χιόνια, χιονίζ’, φυσά και βουρκανίζ’ και όλεν την γην παγών’νε». Εσύ ντο λες;

Κυρά Καλή: Εγώ λέω παλληκάρι μ’, τον Καλαντάρ’ οι ανθρώπ’ αναπάουνταν και χαίρουνταν. «Κάθουνταν οι οσπιτιανοί ολόερα σο τσάχ’, χειροδουλεύ’νε οι τρανοί, οι νέοι παρακαδεύ’νε, κι οι πεκιάρ’ κρύον ’κι τερούν, το σεβταλούκ νουνίζ’νε.».

Φεβρουάριος – Κούντουρος: Τον Κούντουρον περιπαίζ’ν’ ατόν και λέγ’νε «Ο Κούντουρον έν’ λειφτός, έν’ ολίγον πα ζαντός».

Κυρά Καλή: Άμα πέει και εκείνο «Έρθεν και ο Κούντουρον, θα τρως πολλά βούτορον».

Μάρτιος – Μάρτ’ς: Κυρά Καλή, ο κόσμον πολλά γουζεύ’ με τον Μάρτ’ και λέει «Ας φουρκίζομεν το Μάρτ’, έχ’ αφώτιστον ινάτ’.».

Κυρά Καλή: Εγώ αγαπώ ατόν και λέω «Καλώς να έρται ο Μάρτ’ς, που λύν’ τα χιόνια και φέρ’ τα χελιδόνια».

Απρίλιος – Απρίλτς: «Απρίλ’τς έρται και περάν’, τ’ άλλο κλαίει, τ’ άλλο γελά», χολιάσκεται ο κόσμον με τον Απρίλ’. Εσύ πα χολιάσκεσαι;

Κυρά Καλή: Πώς να χολιάσκουμαι με τον Απρίλ’; Ατός όντες έρται με το καλόν, φέρ’ τα πρασινάδας, τα χιόνια όλα λύουν και χάν’νταν τα κρυάδας.

Μάιος – Καλομηνάς: Τον Καλομηνά πολλά φογούντανε γιατί εθαρούνε ’ς σον καιρόν ατ’ τα μάισσας ευτάγ’νε μαϊσσουλούκια, αέτσ’ ’κ’ έν’; Και όντες σύρ’ χαλάζ’ περιπαίζ’ν’ ατόν «Τ’ αρνί μ’ επαρακάλ-ν-ατό κι ατό εποίν’νεν νάζια, τα δάκρα μ’ εκατήβαιναν Καλομηνά χαλάζια.».

Κυρά Καλή: Ντο είναι ατά ντο λες; Τον Καλομηνά η καρδία μουν ανοίεται και τραγουδούμε «Όντες έρται ο Καλομηνάς φυτρών’νε τα χορτάρια, ντ’ έμορφα επρασίντσανε τα τσόλια τα παρχάρια».

Ιούνιος – Κερασινόν: «Ο Κερασινόν φέρ’ ήλιον και μαραίν’ σε άμον μήλον», έκ’σα να λέγ’νε κυρά Καλή.

Κυρά Καλή: ’Κ’ έκ’σες καλά. «Ο Κερασινόν φέρ’ ήλιον, ευτάει σε έμνοστον άμον μήλον», λέγ’νε.

Ιούλιος – Χορτοθέρ’τς: Τον Χορτοθέρ’ ’κι θέλετε ατόν για τα πολλά δουλείας και για τ’ ατό αμάν λέτε «Έρθεν και ο Χορτοθέρτς έπαρ’ το δρεπάν’ ’ς σο χέρ’».

Κυρά Καλή: Ευλοημένος Χορτοθέρτς που δί’ μας σε και τρώμε, τ’ αγούρια παίζ’νε κεμεντζέ και τραγωδούν ’ς σ’ αλώνια.

Αύγουστος – Αγουστος: Κυρά Καλή γιαμ’ χολιάσκεσαι και εσύ πα με τον Αύγουστο γιατί τελείται το καλοκαίρ’ και λες «Επάτεσαμ’ ’ς σον Αύγουστον και ’ς ση χιονί’ την άκραν».

Κυρά Καλή: Γιοχ πούλι μ’, ’κ’ επορώ να χολιάσκουμαι με τ’ ατόν. «Αύγουστον σπογγίζ’ τ’ αλώνια και λαρών’ όλια τα πόνια».

Σεπτέμβριος – Σταυρίτες: «Ο Σταυρίτες ’κχύν’ τα φύλλα και μαραίν’ντανε τα ξύλα». Εσύ ντο λες;

Κυρά Καλή: Εγώ λέγω «Ο Σταυρίτες ρεντσιπέρτς (γεωργός), έναν σπέρτς και πέντε παίρτς».

Οκτώβριος – Τρυγομηνάς: Και για τον Τρυγομηνά που ατόσον συρίζ’ και κρύον πα κρεμίζ’;

Κυρά Καλή: Καλόν λόγον θα λέω «Σ’ Αϊ-Δημητρή το μήνα, μη φογάσαι ξάι την πείνα».

Νοέμβριος – Αεργίτες: «Αεργίτες μουρδουλίζ’, ’ς σο ραχίν ανθρώπ’ς φουρκίζ’» λέει ο κόσμον για τον Αεργίτε, εσύ κυρά Καλή πιστεύ’ς α’;

Κυρά Καλή: Ντο άσκεμα λόγια είν’ ατά, σους παίδα. Ο Αεργίτες πα καλός έν’ και όπως λέει η τραγωδία «Κρυάδας και χιόνια πολλά έγκε μας Αεργίτες, ’ς σον κρύον π’ ευτάει σεβταλούκ, θα έν’ πολλά τεχνίτες».

Δεκέμβριος – Χριστιαννάρτς: Και τον Χριστιαννάρ’ πα επίασεν ο κόσμον ’ς σο στόμαν ατ’. Λέει και για τ’ ατόν «Χριστιαννάρτς φέρ’ τον κρύον, ναϊλί εκείνον που ’κ’ έχ’ βίον».

Κυρά Καλή: Τέρεν παλληκάρι μ’, τον Χριστιαννάρ’ έχουμεν τρανόν χαράν γιατί ο Χριστόν εγεννέθεν, τα μήνας γίν’νταν δώδεκα κι ο χρόνον πα ετελέθεν.

Χρόνος: Αέτσ’ πως λες κυρά Καλή, όλια τα μήνας είναι καλά.

Κυρά Καλή: Καλά και ευλοημένα.

Χρόνος: Αέτσ’ αν έν’ φέρτε ’ς σην κυρά Καλή ατά ντο είπα σας.

Τα παιδία φέρ’νε έναν δεμάτ’ ξύλα και έναν σακούλ’ μικρόν.

Χρόνος: Κυρά Καλή ατά τα ξύλα και ατό το σακκουλόπον είναι για τ’ εσέν’. Τέρεν, το σακκουλόπον θα ανοίεις ατό μαναχόν όντες θα πας ’ς σ’ οσπίτι σ’ και κλειδώντς την πόρταν. Να έεις καλόν στράταν!

Κυρά Καλή: Πολλά ευχαριστώ σας, να είστουν καλά.

Παραμυθάς: Η κυρά Καλή όντες έφτασε ’ς σ’ οσπίτ’ν ατ’ς και εκλείδωσεν την πόρταν, ένοιξεν το σακουλόπον και ντο να ελέπ’. Έτον γομάτο χρυσά φλουρία.
Με τ’ ολίγον καιρόν η κυρά Καλή εποίκεν ένα καινούρ’ έμορφον οσπίτ’, ολόερα με δέντρα και τσιτσέκια. Εζήν’νεν χαρεμέντσα με τα παιδία-ν-ατ’ς και επερανήνε πολλά καλά. Με τα παράδας που εδέκεν ατέν ο Χρόνον εβοήθησε και άλλτς ανθρώπ’ς που ’κ’ είχαν.
Είνας γειτονάβα, η κυρά Κακή, εζέλεψεν ατέν και ερώτεσεν ατέν:
-Ντο ίνεται με τ’ εσέν, εσύ φτωχέσσα γαρή που εύρες ατόσα παράδας; Γιαμ’ εσόεψες ατά;
Η κυρά Καλή είπεν ατέν την ιστορίαν όπως έντον.
Η γειτονάβα έτον ζεγκίναινα, αμά εζέλεψεν την κυρά Καλή. Καιρόν ’κ’ εχάσεν, εξέβεν ’ς σο ραχίν. Εύρεν το καλύβιν, εντώκεν την πόρταν, ένοιξαν ατέν τα παλληκάρια και εσέγκαν ατέν απέσ’.

Οι Μήνες: Καλημερία θεία, κάθκα να τρώγουμε.

Κυρά Κακή: Κακέσσα και αναθεμάτιστος θέλτς να λες, τα χέρια μ’ ένταν ξύλα ας σον κρύον και τα ποδάρια μ’ επάγωσαν με τ’ ατόν τον καιρόν, κακόν χρόνον να έχ’.

Χρόνος: Έλα σουμά ’ς σο τσάχ’ να χουλείσαι. Πέει με πώς λέγ’νε σε;

Κυρά Κακή: Ο δεξάμενο μ’ εφώτ’σεν εμέν Κερεκή, άμα εγώ εποίκ’ ατό Κακή. Όντες ακούν’ τ’ όνεμα μ’ κανείς ’κι σουμών’ να ψαλαφά παράδας.

Χρόνος: Κυρά Κακή ας σα δώδεκα τα μήνας, τίναν αγαπάς κι άλλο πολλά;

Κυρά Κακή: Κακόν χάλ’ έχ’νε, καν’νάν ’κι αγαπώ.

Χρόνος: Γιάτι ’κι αγαπάς ατσέ, ντο εποίκαν’ εσέν; Κάτ’ καλό θα έχ’νε. Ας παίρουμ’ ατσέ έναν έναν.

Ιανουάριος – Καλαντάρτς: Ας αρχινούμε ας σον Καλαντάρ’. «Ο Καλαντάρτς φέρ’ νεοχρονίαν, χαρά, γέλος και δουλείαν».

Κυρά Κακή: Καλανταρί αγγούρια.

Φεβρουάριος – Κούντουρος: «Τον Κούντουρον γεννούν τα ζα, τα κοσσάρας, τα ωβά, φτάγ’νε ανθρώπ’ το φούστορον, σύρ’νε απάν’ το βούτορον».

Κυρά Κακή: Ποίος ο Κούντουρον, ο Κούτσουρον, ο ουραδοκομμένον; Ποδεδίζω το Χριστό σ’, ο Κούντουρον έν’ λειφτός.

Μάρτιος – Μάρτ’ς: «Ο Μάρτ’ς φέρ’ τα χελιδόνια, κελαηδούν και λύν’ τα χιόνια» ατό καλό ’κ’ έν’;

Κυρά Κακή: Χάσον ατόν τον αγέλαστον και τον θεοχάλαστον. «Ο Μάρτ’ς έρται και διαβαίν’, άλλτς παγών’ και άλλτς χουλαίν’».

Απρίλιος – Απρίλτς: Για τον Απρίλ’ ορθά λέει ο κόσμον «Απρίλην έβρεξεν, το κοκκίν έστρωσεν».

Κυρά Κακή: Και εγώ πα λέω, «Απρίλτς κι αν εκατεπράεσεν, απρινάρευτος ’κ’ εξέβεν».

Μάιος – Καλομηνάς: «Καλομηνά η βρεχή και τη Θεού η ευχή, τ’ έναν τ’ άλλο ομοιάζ’νεν και κοκκία ωβάζ’νεν».

Κυρά Κακή: Και όντες σύρ’ το χαλάζ’ ατότε θα λέγω σε «Έρθεν ο Καλομηνάς, βόστ’ τσιτσέκια αν πεινάς».

Ιούνιος – Κερασινόν: Άμα ο Κερασινόν έν’ καλός. «Έρθεν ο Κερασινόν, εχουλέθεν ο καιρόν, τρώμε κόκκινα κεράσια, βούτορον με τα χασχάσια».

Κυρά Κακή: Ούμπαν ακούς πολλά κεράσια, έπαρ’ και μικρόν καλάθ’.

Ιούλιος – Χορτοθέρ’τς: Για τον Χορτοθέρ’ ντο επορείς και λες; «Επάτεσεν ο Χορτοθέρτς, τα ιπωρ’κά εβγαίν’νε, γαρτύν’νε τα χορταρικά, τα στάχυα κιφαλών’νε».

Κυρά Κακή: Καλά λες ατα, αμά ’κι νουνίεις το θέρος και την νεγκασία. Με τ’ έναν δρεπάν’ είμεσε ’ς σο χέρ’, όλεν τον Χορτοθέρ’. Και όντες ’κι τελείται η δουλεία λέγ’νε σε «Θερίστ’ αργάτ’ θερίστ’ αργάτ’, θα σπάζω την κοσσάραν, κι αν ’κι τελείται το χωράφ’, θα σπάζω την κασκάραν».

Αύγουστος – Άγουστος: Άμα για τον Άγουστον τιδέν κακόν ’κ’ έεις να λες. «Ο Άγουστον αλωνίζ’, τ’ οικοκύρτς χαρεντερίζ’».

Κυρά Κακή: Η χαρά ας σα πατσάχια τουν τρέχ’, ’κ’ ελέπ’ς. Νε παι πώς να χάρουμες «Τ’ Αυγούστ’, η έμπα τ’ καλοκαίρ’, η έβγα τ’ τη χιονί η άκραν».

Σεπτέμβριος – Σταυρίτες: Τα καλά τη Σταυρίτε είν’ πολλά, ’κ’ επορείς να λες. «Σταυρίτε καλωσόρισμαν με τη ποπά ευχία, οσπίτια και οσπιτιανοί, γομάτον ευλοΐαν».

Κυρά Κακή: Ανασπάλτς «Σταυρίτα φαίνεται γραού (πάχνη) και δείσα (ομίχλη) ’ς σα ραχία και αρχινούν τα φυσετούς (δυνατοί άνεμοι), σκαλών’νε τα κρυάδας».

Οκτώβριος – Τρυγομηνάς: Για τον Τρυγομηνά πα θα λες; «Ο Τρυγομηνάς έν’ ζεγκίντς, φέρ’ κρύα νερά και πίντς».

Κυρά Κακή: Ανάθεμ’ άτον τον κατάβρεχο. «Βίρα βρέχ’ και βουρκανίζ’ και τα φύλλα κιτρινίζ’».

Νοέμβριος – Αεργίτες: Κυρά Κακή ας σον Αεργίτα, μ’ έεις παράπονον. «Τ’ Αεργίτα, ας σο λιμάν’, τα χαψία ’ς σο τηγάν’».

Κυρά Κακή: Ποτάμια τα παράπονα μ’ κι ας ατόν τον χιονόβρεχον. «Αεργίτα χειμός καιρός και χιόνια ’ς σα ραχία, πολλά χιόνια εσκέπασαν παρχάρια και χωρία».

Δεκέμβριος – Χριστιαννάρτς: Γιαμ’ θα πιάντς και τον Χριστιαννάρ’ ’ς σο στόμα σ’, ανευλόητη; Τον Χριστιαννάρ’ «Χριστός ’γεννέθεν, χαρά ’ς σον κόσμον».

Κυρά Κακή: Εγεννέθεν ο Χριστόν ’κι λέω, δοξασμένο τ’ όνομαν ατ’, άμα πολλά παράδας φεύ’νε ατά τα ημέρας γιατί «Τη Χριστού όλ’ αναλλάζ’νε και τα πετεινάρια σπάζ’νε».

Χρόνος: Αέτσ’ πως λες κυρά Κακή, όλια τα μήνας είναι κακά.

Κυρά Κακή: Κακά και ανευλόητα.

Χρόνος: Αέτσ’ αν έν’ φέρτε ’ς σην κυρά Κακή ατά ντο είπα σας.

Τα παιδία φέρ’νε έναν δεμάτ’ ξύλα και έναν σακούλ’ μικρόν.

Χρόνος: Κυρά Κακή ατά τα ξύλα και ατό το σακκουλόπον είναι για τ’ εσέν’. Τέρεν, το σακκουλόπον θα ανοίεις ατό μανάχο όντες θα πας ’ς σ’ οσπίτι σ’ και κλειδώντς καλά καλά την πόρταν. Να έεις καλόν στράταν!
Παραμυθάς: Η κυρά Κακή αγληγορετά έφυεν. Έσ’κωσεν κι έσυρε τα ξύλα οξωκέσ’ ας σο καλύβιν, εκράτεσεν σπιχτά το σακκουλόπον ’ς σα χέρια τ’ς και έτρεξεν ’ς σ’ οσπίτ’ν ατ’ς. Μίαν εσπάλτσεν καλά τα παραθύρια και την πόρταν κι επεκεί ένοιξεν το σακκουλόπον. Και ντο ελέπ’, απέσ’ είχεν μανάχο λιθάρια. Αέτσ’ επαίρεν έναν καλόν μάθημα για την κακίαν ατ’ς και τα άσκεμα τα λόγια τ’ς. Η κυρά Καλή πα έζησεν καλά κι εμείς κι άλλο καλλίον.





Η κυρά Καλή και τα 12 μήνας
Πρόκειται για τη διασκευή του παραδοσιακού παραμυθιού «Η κυρά καλή και οι δώδεκα μήνες» στην ποντιακή διάλεκτο, της Χρύσας Μαυρίδου, με την πολύτιμη βοήθεια του Σάββα Σαλπιγγίδη και της Αρχοντούλας Κωνσταντινίδου, η οποία έκανε τη διόρθωση των ποντιακών του κειμένου.
Παραμυθάς: ’Σ σα παλαιά τα χρόνια εζήν’νεν είνας φτωχέσσα γαρή, η κυρά Καλή. Έναν ημέραν εξέβεν ’ς σο ραχίν να σερεύ’ ξύλα για το τσάχ’. Αναχάπαρα επάτεσεν η βρεχή. Η κυρά Καλή για να γλυτών’ εντώκεν την πόρταν ’ς σ’ έναν καλύβ’. Ένοιξαν ατέν και εσέβεν απέσ’. ’Σ ση μέσ’ έτον είνας γέρος, τα γένια τ’ άσπρα χιόνια και ολόερα τ’ έστεκαν δώδεκα παλληκάρια. Τα τρία εφόρ’ναν γούνας, τρία είχαν ’ς σα κιφάλια ’τουν τσιτσέκια, τρία είχαν ’ς σα μαλλία ’τουν στάχυα και τρία πα είχαν βοτρύδια.
Χρόνος: Καλώς έρθες ’ς σ’ οσπίτ’ν εμούν, κάθκα να αναπάεσαι.
Κυρά Καλή: Ευχαριστώ σας πολλά.
Χρόνος: Πώς ευρέθες αδακέσ’;
Κυρά Καλή: Έρθα να σερεύω ξύλα για το τσάχι μ’ και επίασ’ εμέν η βρεχή.
Χρόνος: Πώς λέγ’νε σε;
Κυρά Καλή: Τ’ όνεμα μ’ έν’ Καλή.
Χρόνος: Πέει με κυρά Καλή, ντο λέει ο κόσμον για τον Χρόνο και τα παιδία ατ’, τα μήνας; Έμαθα πολλά κατηγορούν’ ατόν.
Κυρά Καλή: Εγώ τιδέν ’κ’ έκ’σα. Ο Χρόνον πα καλός έν’ και τα μήνας πα καλά και ευλοημένα είναι.
Ιανουάριος – Καλαντάρτς: Ο κόσμον λέει για τον Καλαντάρ’ και κατηγορεί ατόν «Άρ’ έρθεν και ο Καλαντάρτς, τα κρύα και τα χιόνια, χιονίζ’, φυσά και βουρκανίζ’ και όλεν την γην παγών’νε». Εσύ ντο λες;

Κυρά Καλή: Εγώ λέω παλληκάρι μ’, τον Καλαντάρ’ οι ανθρώπ’ αναπάουνταν και χαίρουνταν. «Κάθουνταν οι οσπιτιανοί ολόερα σο τσάχ’, χειροδουλεύ’νε οι τρανοί, οι νέοι παρακαδεύ’νε, κι οι πεκιάρ’ κρύον ’κι τερούν, το σεβταλούκ νουνίζ’νε.».

Φεβρουάριος – Κούντουρος: Τον Κούντουρον περιπαίζ’ν’ ατόν και λέγ’νε «Ο Κούντουρον έν’ λειφτός, έν’ ολίγον πα ζαντός».

Κυρά Καλή: Άμα πέει και εκείνο «Έρθεν και ο Κούντουρον, θα τρως πολλά βούτορον».

Μάρτιος – Μάρτ’ς: Κυρά Καλή, ο κόσμον πολλά γουζεύ’ με τον Μάρτ’ και λέει «Ας φουρκίζομεν το Μάρτ’, έχ’ αφώτιστον ινάτ’.».

Κυρά Καλή: Εγώ αγαπώ ατόν και λέω «Καλώς να έρται ο Μάρτ’ς, που λύν’ τα χιόνια και φέρ’ τα χελιδόνια».

Απρίλιος – Απρίλτς: «Απρίλ’τς έρται και περάν’, τ’ άλλο κλαίει, τ’ άλλο γελά», χολιάσκεται ο κόσμον με τον Απρίλ’. Εσύ πα χολιάσκεσαι;

Κυρά Καλή: Πώς να χολιάσκουμαι με τον Απρίλ’; Ατός όντες έρται με το καλόν, φέρ’ τα πρασινάδας, τα χιόνια όλα λύουν και χάν’νταν τα κρυάδας.

Μάιος – Καλομηνάς: Τον Καλομηνά πολλά φογούντανε γιατί εθαρούνε ’ς σον καιρόν ατ’ τα μάισσας ευτάγ’νε μαϊσσουλούκια, αέτσ’ ’κ’ έν’; Και όντες σύρ’ χαλάζ’ περιπαίζ’ν’ ατόν «Τ’ αρνί μ’ επαρακάλ-ν-ατό κι ατό εποίν’νεν νάζια, τα δάκρα μ’ εκατήβαιναν Καλομηνά χαλάζια.».

Κυρά Καλή: Ντο είναι ατά ντο λες; Τον Καλομηνά η καρδία μουν ανοίεται και τραγουδούμε «Όντες έρται ο Καλομηνάς φυτρών’νε τα χορτάρια, ντ’ έμορφα επρασίντσανε τα τσόλια τα παρχάρια».

Ιούνιος – Κερασινόν: «Ο Κερασινόν φέρ’ ήλιον και μαραίν’ σε άμον μήλον», έκ’σα να λέγ’νε κυρά Καλή.

Κυρά Καλή: ’Κ’ έκ’σες καλά. «Ο Κερασινόν φέρ’ ήλιον, ευτάει σε έμνοστον άμον μήλον», λέγ’νε.

Ιούλιος – Χορτοθέρ’τς: Τον Χορτοθέρ’ ’κι θέλετε ατόν για τα πολλά δουλείας και για τ’ ατό αμάν λέτε «Έρθεν και ο Χορτοθέρτς έπαρ’ το δρεπάν’ ’ς σο χέρ’».

Κυρά Καλή: Ευλοημένος Χορτοθέρτς που δί’ μας σε και τρώμε, τ’ αγούρια παίζ’νε κεμεντζέ και τραγωδούν ’ς σ’ αλώνια.

Αύγουστος – Αγουστος: Κυρά Καλή γιαμ’ χολιάσκεσαι και εσύ πα με τον Αύγουστο γιατί τελείται το καλοκαίρ’ και λες «Επάτεσαμ’ ’ς σον Αύγουστον και ’ς ση χιονί’ την άκραν».

Κυρά Καλή: Γιοχ πούλι μ’, ’κ’ επορώ να χολιάσκουμαι με τ’ ατόν. «Αύγουστον σπογγίζ’ τ’ αλώνια και λαρών’ όλια τα πόνια».

Σεπτέμβριος – Σταυρίτες: «Ο Σταυρίτες ’κχύν’ τα φύλλα και μαραίν’ντανε τα ξύλα». Εσύ ντο λες;

Κυρά Καλή: Εγώ λέγω «Ο Σταυρίτες ρεντσιπέρτς (γεωργός), έναν σπέρτς και πέντε παίρτς».

Οκτώβριος – Τρυγομηνάς: Και για τον Τρυγομηνά που ατόσον συρίζ’ και κρύον πα κρεμίζ’;

Κυρά Καλή: Καλόν λόγον θα λέω «Σ’ Αϊ-Δημητρή το μήνα, μη φογάσαι ξάι την πείνα».

Νοέμβριος – Αεργίτες: «Αεργίτες μουρδουλίζ’, ’ς σο ραχίν ανθρώπ’ς φουρκίζ’» λέει ο κόσμον για τον Αεργίτε, εσύ κυρά Καλή πιστεύ’ς α’;

Κυρά Καλή: Ντο άσκεμα λόγια είν’ ατά, σους παίδα. Ο Αεργίτες πα καλός έν’ και όπως λέει η τραγωδία «Κρυάδας και χιόνια πολλά έγκε μας Αεργίτες, ’ς σον κρύον π’ ευτάει σεβταλούκ, θα έν’ πολλά τεχνίτες».

Δεκέμβριος – Χριστιαννάρτς: Και τον Χριστιαννάρ’ πα επίασεν ο κόσμον ’ς σο στόμαν ατ’. Λέει και για τ’ ατόν «Χριστιαννάρτς φέρ’ τον κρύον, ναϊλί εκείνον που ’κ’ έχ’ βίον».

Κυρά Καλή: Τέρεν παλληκάρι μ’, τον Χριστιαννάρ’ έχουμεν τρανόν χαράν γιατί ο Χριστόν εγεννέθεν, τα μήνας γίν’νταν δώδεκα κι ο χρόνον πα ετελέθεν.

Χρόνος: Αέτσ’ πως λες κυρά Καλή, όλια τα μήνας είναι καλά.

Κυρά Καλή: Καλά και ευλοημένα.

Χρόνος: Αέτσ’ αν έν’ φέρτε ’ς σην κυρά Καλή ατά ντο είπα σας.

Τα παιδία φέρ’νε έναν δεμάτ’ ξύλα και έναν σακούλ’ μικρόν.

Χρόνος: Κυρά Καλή ατά τα ξύλα και ατό το σακκουλόπον είναι για τ’ εσέν’. Τέρεν, το σακκουλόπον θα ανοίεις ατό μαναχόν όντες θα πας ’ς σ’ οσπίτι σ’ και κλειδώντς την πόρταν. Να έεις καλόν στράταν!

Κυρά Καλή: Πολλά ευχαριστώ σας, να είστουν καλά.

Παραμυθάς: Η κυρά Καλή όντες έφτασε ’ς σ’ οσπίτ’ν ατ’ς και εκλείδωσεν την πόρταν, ένοιξεν το σακουλόπον και ντο να ελέπ’. Έτον γομάτο χρυσά φλουρία.
Με τ’ ολίγον καιρόν η κυρά Καλή εποίκεν ένα καινούρ’ έμορφον οσπίτ’, ολόερα με δέντρα και τσιτσέκια. Εζήν’νεν χαρεμέντσα με τα παιδία-ν-ατ’ς και επερανήνε πολλά καλά. Με τα παράδας που εδέκεν ατέν ο Χρόνον εβοήθησε και άλλτς ανθρώπ’ς που ’κ’ είχαν.
Είνας γειτονάβα, η κυρά Κακή, εζέλεψεν ατέν και ερώτεσεν ατέν:
-Ντο ίνεται με τ’ εσέν, εσύ φτωχέσσα γαρή που εύρες ατόσα παράδας; Γιαμ’ εσόεψες ατά;
Η κυρά Καλή είπεν ατέν την ιστορίαν όπως έντον.
Η γειτονάβα έτον ζεγκίναινα, αμά εζέλεψεν την κυρά Καλή. Καιρόν ’κ’ εχάσεν, εξέβεν ’ς σο ραχίν. Εύρεν το καλύβιν, εντώκεν την πόρταν, ένοιξαν ατέν τα παλληκάρια και εσέγκαν ατέν απέσ’.

Οι Μήνες: Καλημερία θεία, κάθκα να τρώγουμε.

Κυρά Κακή: Κακέσσα και αναθεμάτιστος θέλτς να λες, τα χέρια μ’ ένταν ξύλα ας σον κρύον και τα ποδάρια μ’ επάγωσαν με τ’ ατόν τον καιρόν, κακόν χρόνον να έχ’.

Χρόνος: Έλα σουμά ’ς σο τσάχ’ να χουλείσαι. Πέει με πώς λέγ’νε σε;

Κυρά Κακή: Ο δεξάμενο μ’ εφώτ’σεν εμέν Κερεκή, άμα εγώ εποίκ’ ατό Κακή. Όντες ακούν’ τ’ όνεμα μ’ κανείς ’κι σουμών’ να ψαλαφά παράδας.

Χρόνος: Κυρά Κακή ας σα δώδεκα τα μήνας, τίναν αγαπάς κι άλλο πολλά;

Κυρά Κακή: Κακόν χάλ’ έχ’νε, καν’νάν ’κι αγαπώ.

Χρόνος: Γιάτι ’κι αγαπάς ατσέ, ντο εποίκαν’ εσέν; Κάτ’ καλό θα έχ’νε. Ας παίρουμ’ ατσέ έναν έναν.

Ιανουάριος – Καλαντάρτς: Ας αρχινούμε ας σον Καλαντάρ’. «Ο Καλαντάρτς φέρ’ νεοχρονίαν, χαρά, γέλος και δουλείαν».

Κυρά Κακή: Καλανταρί αγγούρια.

Φεβρουάριος – Κούντουρος: «Τον Κούντουρον γεννούν τα ζα, τα κοσσάρας, τα ωβά, φτάγ’νε ανθρώπ’ το φούστορον, σύρ’νε απάν’ το βούτορον».

Κυρά Κακή: Ποίος ο Κούντουρον, ο Κούτσουρον, ο ουραδοκομμένον; Ποδεδίζω το Χριστό σ’, ο Κούντουρον έν’ λειφτός.

Μάρτιος – Μάρτ’ς: «Ο Μάρτ’ς φέρ’ τα χελιδόνια, κελαηδούν και λύν’ τα χιόνια» ατό καλό ’κ’ έν’;

Κυρά Κακή: Χάσον ατόν τον αγέλαστον και τον θεοχάλαστον. «Ο Μάρτ’ς έρται και διαβαίν’, άλλτς παγών’ και άλλτς χουλαίν’».

Απρίλιος – Απρίλτς: Για τον Απρίλ’ ορθά λέει ο κόσμον «Απρίλην έβρεξεν, το κοκκίν έστρωσεν».

Κυρά Κακή: Και εγώ πα λέω, «Απρίλτς κι αν εκατεπράεσεν, απρινάρευτος ’κ’ εξέβεν».

Μάιος – Καλομηνάς: «Καλομηνά η βρεχή και τη Θεού η ευχή, τ’ έναν τ’ άλλο ομοιάζ’νεν και κοκκία ωβάζ’νεν».

Κυρά Κακή: Και όντες σύρ’ το χαλάζ’ ατότε θα λέγω σε «Έρθεν ο Καλομηνάς, βόστ’ τσιτσέκια αν πεινάς».

Ιούνιος – Κερασινόν: Άμα ο Κερασινόν έν’ καλός. «Έρθεν ο Κερασινόν, εχουλέθεν ο καιρόν, τρώμε κόκκινα κεράσια, βούτορον με τα χασχάσια».

Κυρά Κακή: Ούμπαν ακούς πολλά κεράσια, έπαρ’ και μικρόν καλάθ’.

Ιούλιος – Χορτοθέρ’τς: Για τον Χορτοθέρ’ ντο επορείς και λες; «Επάτεσεν ο Χορτοθέρτς, τα ιπωρ’κά εβγαίν’νε, γαρτύν’νε τα χορταρικά, τα στάχυα κιφαλών’νε».

Κυρά Κακή: Καλά λες ατα, αμά ’κι νουνίεις το θέρος και την νεγκασία. Με τ’ έναν δρεπάν’ είμεσε ’ς σο χέρ’, όλεν τον Χορτοθέρ’. Και όντες ’κι τελείται η δουλεία λέγ’νε σε «Θερίστ’ αργάτ’ θερίστ’ αργάτ’, θα σπάζω την κοσσάραν, κι αν ’κι τελείται το χωράφ’, θα σπάζω την κασκάραν».

Αύγουστος – Άγουστος: Άμα για τον Άγουστον τιδέν κακόν ’κ’ έεις να λες. «Ο Άγουστον αλωνίζ’, τ’ οικοκύρτς χαρεντερίζ’».

Κυρά Κακή: Η χαρά ας σα πατσάχια τουν τρέχ’, ’κ’ ελέπ’ς. Νε παι πώς να χάρουμες «Τ’ Αυγούστ’, η έμπα τ’ καλοκαίρ’, η έβγα τ’ τη χιονί η άκραν».

Σεπτέμβριος – Σταυρίτες: Τα καλά τη Σταυρίτε είν’ πολλά, ’κ’ επορείς να λες. «Σταυρίτε καλωσόρισμαν με τη ποπά ευχία, οσπίτια και οσπιτιανοί, γομάτον ευλοΐαν».

Κυρά Κακή: Ανασπάλτς «Σταυρίτα φαίνεται γραού (πάχνη) και δείσα (ομίχλη) ’ς σα ραχία και αρχινούν τα φυσετούς (δυνατοί άνεμοι), σκαλών’νε τα κρυάδας».

Οκτώβριος – Τρυγομηνάς: Για τον Τρυγομηνά πα θα λες; «Ο Τρυγομηνάς έν’ ζεγκίντς, φέρ’ κρύα νερά και πίντς».

Κυρά Κακή: Ανάθεμ’ άτον τον κατάβρεχο. «Βίρα βρέχ’ και βουρκανίζ’ και τα φύλλα κιτρινίζ’».

Νοέμβριος – Αεργίτες: Κυρά Κακή ας σον Αεργίτα, μ’ έεις παράπονον. «Τ’ Αεργίτα, ας σο λιμάν’, τα χαψία ’ς σο τηγάν’».

Κυρά Κακή: Ποτάμια τα παράπονα μ’ κι ας ατόν τον χιονόβρεχον. «Αεργίτα χειμός καιρός και χιόνια ’ς σα ραχία, πολλά χιόνια εσκέπασαν παρχάρια και χωρία».

Δεκέμβριος – Χριστιαννάρτς: Γιαμ’ θα πιάντς και τον Χριστιαννάρ’ ’ς σο στόμα σ’, ανευλόητη; Τον Χριστιαννάρ’ «Χριστός ’γεννέθεν, χαρά ’ς σον κόσμον».

Κυρά Κακή: Εγεννέθεν ο Χριστόν ’κι λέω, δοξασμένο τ’ όνομαν ατ’, άμα πολλά παράδας φεύ’νε ατά τα ημέρας γιατί «Τη Χριστού όλ’ αναλλάζ’νε και τα πετεινάρια σπάζ’νε».

Χρόνος: Αέτσ’ πως λες κυρά Κακή, όλια τα μήνας είναι κακά.

Κυρά Κακή: Κακά και ανευλόητα.

Χρόνος: Αέτσ’ αν έν’ φέρτε ’ς σην κυρά Κακή ατά ντο είπα σας.

Τα παιδία φέρ’νε έναν δεμάτ’ ξύλα και έναν σακούλ’ μικρόν.

Χρόνος: Κυρά Κακή ατά τα ξύλα και ατό το σακκουλόπον είναι για τ’ εσέν’. Τέρεν, το σακκουλόπον θα ανοίεις ατό μανάχο όντες θα πας ’ς σ’ οσπίτι σ’ και κλειδώντς καλά καλά την πόρταν. Να έεις καλόν στράταν!
Παραμυθάς: Η κυρά Κακή αγληγορετά έφυεν. Έσ’κωσεν κι έσυρε τα ξύλα οξωκέσ’ ας σο καλύβιν, εκράτεσεν σπιχτά το σακκουλόπον ’ς σα χέρια τ’ς και έτρεξεν ’ς σ’ οσπίτ’ν ατ’ς. Μίαν εσπάλτσεν καλά τα παραθύρια και την πόρταν κι επεκεί ένοιξεν το σακκουλόπον. Και ντο ελέπ’, απέσ’ είχεν μανάχο λιθάρια. Αέτσ’ επαίρεν έναν καλόν μάθημα για την κακίαν ατ’ς και τα άσκεμα τα λόγια τ’ς. Η κυρά Καλή πα έζησεν καλά κι εμείς κι άλλο καλλίον.





Η κυρά Καλή και τα 12 μήνας
Πρόκειται για τη διασκευή του παραδοσιακού παραμυθιού «Η κυρά καλή και οι δώδεκα μήνες» στην ποντιακή διάλεκτο, της Χρύσας Μαυρίδου, με την πολύτιμη βοήθεια του Σάββα Σαλπιγγίδη και της Αρχοντούλας Κωνσταντινίδου, η οποία έκανε τη διόρθωση των ποντιακών του κειμένου.
Παραμυθάς: ’Σ σα παλαιά τα χρόνια εζήν’νεν είνας φτωχέσσα γαρή, η κυρά Καλή. Έναν ημέραν εξέβεν ’ς σο ραχίν να σερεύ’ ξύλα για το τσάχ’. Αναχάπαρα επάτεσεν η βρεχή. Η κυρά Καλή για να γλυτών’ εντώκεν την πόρταν ’ς σ’ έναν καλύβ’. Ένοιξαν ατέν και εσέβεν απέσ’. ’Σ ση μέσ’ έτον είνας γέρος, τα γένια τ’ άσπρα χιόνια και ολόερα τ’ έστεκαν δώδεκα παλληκάρια. Τα τρία εφόρ’ναν γούνας, τρία είχαν ’ς σα κιφάλια ’τουν τσιτσέκια, τρία είχαν ’ς σα μαλλία ’τουν στάχυα και τρία πα είχαν βοτρύδια.
Χρόνος: Καλώς έρθες ’ς σ’ οσπίτ’ν εμούν, κάθκα να αναπάεσαι.
Κυρά Καλή: Ευχαριστώ σας πολλά.
Χρόνος: Πώς ευρέθες αδακέσ’;
Κυρά Καλή: Έρθα να σερεύω ξύλα για το τσάχι μ’ και επίασ’ εμέν η βρεχή.
Χρόνος: Πώς λέγ’νε σε;
Κυρά Καλή: Τ’ όνεμα μ’ έν’ Καλή.
Χρόνος: Πέει με κυρά Καλή, ντο λέει ο κόσμον για τον Χρόνο και τα παιδία ατ’, τα μήνας; Έμαθα πολλά κατηγορούν’ ατόν.
Κυρά Καλή: Εγώ τιδέν ’κ’ έκ’σα. Ο Χρόνον πα καλός έν’ και τα μήνας πα καλά και ευλοημένα είναι.
Ιανουάριος – Καλαντάρτς: Ο κόσμον λέει για τον Καλαντάρ’ και κατηγορεί ατόν «Άρ’ έρθεν και ο Καλαντάρτς, τα κρύα και τα χιόνια, χιονίζ’, φυσά και βουρκανίζ’ και όλεν την γην παγών’νε». Εσύ ντο λες;

Κυρά Καλή: Εγώ λέω παλληκάρι μ’, τον Καλαντάρ’ οι ανθρώπ’ αναπάουνταν και χαίρουνταν. «Κάθουνταν οι οσπιτιανοί ολόερα σο τσάχ’, χειροδουλεύ’νε οι τρανοί, οι νέοι παρακαδεύ’νε, κι οι πεκιάρ’ κρύον ’κι τερούν, το σεβταλούκ νουνίζ’νε.».

Φεβρουάριος – Κούντουρος: Τον Κούντουρον περιπαίζ’ν’ ατόν και λέγ’νε «Ο Κούντουρον έν’ λειφτός, έν’ ολίγον πα ζαντός».

Κυρά Καλή: Άμα πέει και εκείνο «Έρθεν και ο Κούντουρον, θα τρως πολλά βούτορον».

Μάρτιος – Μάρτ’ς: Κυρά Καλή, ο κόσμον πολλά γουζεύ’ με τον Μάρτ’ και λέει «Ας φουρκίζομεν το Μάρτ’, έχ’ αφώτιστον ινάτ’.».

Κυρά Καλή: Εγώ αγαπώ ατόν και λέω «Καλώς να έρται ο Μάρτ’ς, που λύν’ τα χιόνια και φέρ’ τα χελιδόνια».

Απρίλιος – Απρίλτς: «Απρίλ’τς έρται και περάν’, τ’ άλλο κλαίει, τ’ άλλο γελά», χολιάσκεται ο κόσμον με τον Απρίλ’. Εσύ πα χολιάσκεσαι;

Κυρά Καλή: Πώς να χολιάσκουμαι με τον Απρίλ’; Ατός όντες έρται με το καλόν, φέρ’ τα πρασινάδας, τα χιόνια όλα λύουν και χάν’νταν τα κρυάδας.

Μάιος – Καλομηνάς: Τον Καλομηνά πολλά φογούντανε γιατί εθαρούνε ’ς σον καιρόν ατ’ τα μάισσας ευτάγ’νε μαϊσσουλούκια, αέτσ’ ’κ’ έν’; Και όντες σύρ’ χαλάζ’ περιπαίζ’ν’ ατόν «Τ’ αρνί μ’ επαρακάλ-ν-ατό κι ατό εποίν’νεν νάζια, τα δάκρα μ’ εκατήβαιναν Καλομηνά χαλάζια.».

Κυρά Καλή: Ντο είναι ατά ντο λες; Τον Καλομηνά η καρδία μουν ανοίεται και τραγουδούμε «Όντες έρται ο Καλομηνάς φυτρών’νε τα χορτάρια, ντ’ έμορφα επρασίντσανε τα τσόλια τα παρχάρια».

Ιούνιος – Κερασινόν: «Ο Κερασινόν φέρ’ ήλιον και μαραίν’ σε άμον μήλον», έκ’σα να λέγ’νε κυρά Καλή.

Κυρά Καλή: ’Κ’ έκ’σες καλά. «Ο Κερασινόν φέρ’ ήλιον, ευτάει σε έμνοστον άμον μήλον», λέγ’νε.

Ιούλιος – Χορτοθέρ’τς: Τον Χορτοθέρ’ ’κι θέλετε ατόν για τα πολλά δουλείας και για τ’ ατό αμάν λέτε «Έρθεν και ο Χορτοθέρτς έπαρ’ το δρεπάν’ ’ς σο χέρ’».

Κυρά Καλή: Ευλοημένος Χορτοθέρτς που δί’ μας σε και τρώμε, τ’ αγούρια παίζ’νε κεμεντζέ και τραγωδούν ’ς σ’ αλώνια.

Αύγουστος – Αγουστος: Κυρά Καλή γιαμ’ χολιάσκεσαι και εσύ πα με τον Αύγουστο γιατί τελείται το καλοκαίρ’ και λες «Επάτεσαμ’ ’ς σον Αύγουστον και ’ς ση χιονί’ την άκραν».

Κυρά Καλή: Γιοχ πούλι μ’, ’κ’ επορώ να χολιάσκουμαι με τ’ ατόν. «Αύγουστον σπογγίζ’ τ’ αλώνια και λαρών’ όλια τα πόνια».

Σεπτέμβριος – Σταυρίτες: «Ο Σταυρίτες ’κχύν’ τα φύλλα και μαραίν’ντανε τα ξύλα». Εσύ ντο λες;

Κυρά Καλή: Εγώ λέγω «Ο Σταυρίτες ρεντσιπέρτς (γεωργός), έναν σπέρτς και πέντε παίρτς».

Οκτώβριος – Τρυγομηνάς: Και για τον Τρυγομηνά που ατόσον συρίζ’ και κρύον πα κρεμίζ’;

Κυρά Καλή: Καλόν λόγον θα λέω «Σ’ Αϊ-Δημητρή το μήνα, μη φογάσαι ξάι την πείνα».

Νοέμβριος – Αεργίτες: «Αεργίτες μουρδουλίζ’, ’ς σο ραχίν ανθρώπ’ς φουρκίζ’» λέει ο κόσμον για τον Αεργίτε, εσύ κυρά Καλή πιστεύ’ς α’;

Κυρά Καλή: Ντο άσκεμα λόγια είν’ ατά, σους παίδα. Ο Αεργίτες πα καλός έν’ και όπως λέει η τραγωδία «Κρυάδας και χιόνια πολλά έγκε μας Αεργίτες, ’ς σον κρύον π’ ευτάει σεβταλούκ, θα έν’ πολλά τεχνίτες».

Δεκέμβριος – Χριστιαννάρτς: Και τον Χριστιαννάρ’ πα επίασεν ο κόσμον ’ς σο στόμαν ατ’. Λέει και για τ’ ατόν «Χριστιαννάρτς φέρ’ τον κρύον, ναϊλί εκείνον που ’κ’ έχ’ βίον».

Κυρά Καλή: Τέρεν παλληκάρι μ’, τον Χριστιαννάρ’ έχουμεν τρανόν χαράν γιατί ο Χριστόν εγεννέθεν, τα μήνας γίν’νταν δώδεκα κι ο χρόνον πα ετελέθεν.

Χρόνος: Αέτσ’ πως λες κυρά Καλή, όλια τα μήνας είναι καλά.

Κυρά Καλή: Καλά και ευλοημένα.

Χρόνος: Αέτσ’ αν έν’ φέρτε ’ς σην κυρά Καλή ατά ντο είπα σας.

Τα παιδία φέρ’νε έναν δεμάτ’ ξύλα και έναν σακούλ’ μικρόν.

Χρόνος: Κυρά Καλή ατά τα ξύλα και ατό το σακκουλόπον είναι για τ’ εσέν’. Τέρεν, το σακκουλόπον θα ανοίεις ατό μαναχόν όντες θα πας ’ς σ’ οσπίτι σ’ και κλειδώντς την πόρταν. Να έεις καλόν στράταν!

Κυρά Καλή: Πολλά ευχαριστώ σας, να είστουν καλά.

Παραμυθάς: Η κυρά Καλή όντες έφτασε ’ς σ’ οσπίτ’ν ατ’ς και εκλείδωσεν την πόρταν, ένοιξεν το σακουλόπον και ντο να ελέπ’. Έτον γομάτο χρυσά φλουρία.
Με τ’ ολίγον καιρόν η κυρά Καλή εποίκεν ένα καινούρ’ έμορφον οσπίτ’, ολόερα με δέντρα και τσιτσέκια. Εζήν’νεν χαρεμέντσα με τα παιδία-ν-ατ’ς και επερανήνε πολλά καλά. Με τα παράδας που εδέκεν ατέν ο Χρόνον εβοήθησε και άλλτς ανθρώπ’ς που ’κ’ είχαν.
Είνας γειτονάβα, η κυρά Κακή, εζέλεψεν ατέν και ερώτεσεν ατέν:
-Ντο ίνεται με τ’ εσέν, εσύ φτωχέσσα γαρή που εύρες ατόσα παράδας; Γιαμ’ εσόεψες ατά;
Η κυρά Καλή είπεν ατέν την ιστορίαν όπως έντον.
Η γειτονάβα έτον ζεγκίναινα, αμά εζέλεψεν την κυρά Καλή. Καιρόν ’κ’ εχάσεν, εξέβεν ’ς σο ραχίν. Εύρεν το καλύβιν, εντώκεν την πόρταν, ένοιξαν ατέν τα παλληκάρια και εσέγκαν ατέν απέσ’.

Οι Μήνες: Καλημερία θεία, κάθκα να τρώγουμε.

Κυρά Κακή: Κακέσσα και αναθεμάτιστος θέλτς να λες, τα χέρια μ’ ένταν ξύλα ας σον κρύον και τα ποδάρια μ’ επάγωσαν με τ’ ατόν τον καιρόν, κακόν χρόνον να έχ’.

Χρόνος: Έλα σουμά ’ς σο τσάχ’ να χουλείσαι. Πέει με πώς λέγ’νε σε;

Κυρά Κακή: Ο δεξάμενο μ’ εφώτ’σεν εμέν Κερεκή, άμα εγώ εποίκ’ ατό Κακή. Όντες ακούν’ τ’ όνεμα μ’ κανείς ’κι σουμών’ να ψαλαφά παράδας.

Χρόνος: Κυρά Κακή ας σα δώδεκα τα μήνας, τίναν αγαπάς κι άλλο πολλά;

Κυρά Κακή: Κακόν χάλ’ έχ’νε, καν’νάν ’κι αγαπώ.

Χρόνος: Γιάτι ’κι αγαπάς ατσέ, ντο εποίκαν’ εσέν; Κάτ’ καλό θα έχ’νε. Ας παίρουμ’ ατσέ έναν έναν.

Ιανουάριος – Καλαντάρτς: Ας αρχινούμε ας σον Καλαντάρ’. «Ο Καλαντάρτς φέρ’ νεοχρονίαν, χαρά, γέλος και δουλείαν».

Κυρά Κακή: Καλανταρί αγγούρια.

Φεβρουάριος – Κούντουρος: «Τον Κούντουρον γεννούν τα ζα, τα κοσσάρας, τα ωβά, φτάγ’νε ανθρώπ’ το φούστορον, σύρ’νε απάν’ το βούτορον».

Κυρά Κακή: Ποίος ο Κούντουρον, ο Κούτσουρον, ο ουραδοκομμένον; Ποδεδίζω το Χριστό σ’, ο Κούντουρον έν’ λειφτός.

Μάρτιος – Μάρτ’ς: «Ο Μάρτ’ς φέρ’ τα χελιδόνια, κελαηδούν και λύν’ τα χιόνια» ατό καλό ’κ’ έν’;

Κυρά Κακή: Χάσον ατόν τον αγέλαστον και τον θεοχάλαστον. «Ο Μάρτ’ς έρται και διαβαίν’, άλλτς παγών’ και άλλτς χουλαίν’».

Απρίλιος – Απρίλτς: Για τον Απρίλ’ ορθά λέει ο κόσμον «Απρίλην έβρεξεν, το κοκκίν έστρωσεν».

Κυρά Κακή: Και εγώ πα λέω, «Απρίλτς κι αν εκατεπράεσεν, απρινάρευτος ’κ’ εξέβεν».

Μάιος – Καλομηνάς: «Καλομηνά η βρεχή και τη Θεού η ευχή, τ’ έναν τ’ άλλο ομοιάζ’νεν και κοκκία ωβάζ’νεν».

Κυρά Κακή: Και όντες σύρ’ το χαλάζ’ ατότε θα λέγω σε «Έρθεν ο Καλομηνάς, βόστ’ τσιτσέκια αν πεινάς».

Ιούνιος – Κερασινόν: Άμα ο Κερασινόν έν’ καλός. «Έρθεν ο Κερασινόν, εχουλέθεν ο καιρόν, τρώμε κόκκινα κεράσια, βούτορον με τα χασχάσια».

Κυρά Κακή: Ούμπαν ακούς πολλά κεράσια, έπαρ’ και μικρόν καλάθ’.

Ιούλιος – Χορτοθέρ’τς: Για τον Χορτοθέρ’ ντο επορείς και λες; «Επάτεσεν ο Χορτοθέρτς, τα ιπωρ’κά εβγαίν’νε, γαρτύν’νε τα χορταρικά, τα στάχυα κιφαλών’νε».

Κυρά Κακή: Καλά λες ατα, αμά ’κι νουνίεις το θέρος και την νεγκασία. Με τ’ έναν δρεπάν’ είμεσε ’ς σο χέρ’, όλεν τον Χορτοθέρ’. Και όντες ’κι τελείται η δουλεία λέγ’νε σε «Θερίστ’ αργάτ’ θερίστ’ αργάτ’, θα σπάζω την κοσσάραν, κι αν ’κι τελείται το χωράφ’, θα σπάζω την κασκάραν».

Αύγουστος – Άγουστος: Άμα για τον Άγουστον τιδέν κακόν ’κ’ έεις να λες. «Ο Άγουστον αλωνίζ’, τ’ οικοκύρτς χαρεντερίζ’».

Κυρά Κακή: Η χαρά ας σα πατσάχια τουν τρέχ’, ’κ’ ελέπ’ς. Νε παι πώς να χάρουμες «Τ’ Αυγούστ’, η έμπα τ’ καλοκαίρ’, η έβγα τ’ τη χιονί η άκραν».

Σεπτέμβριος – Σταυρίτες: Τα καλά τη Σταυρίτε είν’ πολλά, ’κ’ επορείς να λες. «Σταυρίτε καλωσόρισμαν με τη ποπά ευχία, οσπίτια και οσπιτιανοί, γομάτον ευλοΐαν».

Κυρά Κακή: Ανασπάλτς «Σταυρίτα φαίνεται γραού (πάχνη) και δείσα (ομίχλη) ’ς σα ραχία και αρχινούν τα φυσετούς (δυνατοί άνεμοι), σκαλών’νε τα κρυάδας».

Οκτώβριος – Τρυγομηνάς: Για τον Τρυγομηνά πα θα λες; «Ο Τρυγομηνάς έν’ ζεγκίντς, φέρ’ κρύα νερά και πίντς».

Κυρά Κακή: Ανάθεμ’ άτον τον κατάβρεχο. «Βίρα βρέχ’ και βουρκανίζ’ και τα φύλλα κιτρινίζ’».

Νοέμβριος – Αεργίτες: Κυρά Κακή ας σον Αεργίτα, μ’ έεις παράπονον. «Τ’ Αεργίτα, ας σο λιμάν’, τα χαψία ’ς σο τηγάν’».

Κυρά Κακή: Ποτάμια τα παράπονα μ’ κι ας ατόν τον χιονόβρεχον. «Αεργίτα χειμός καιρός και χιόνια ’ς σα ραχία, πολλά χιόνια εσκέπασαν παρχάρια και χωρία».

Δεκέμβριος – Χριστιαννάρτς: Γιαμ’ θα πιάντς και τον Χριστιαννάρ’ ’ς σο στόμα σ’, ανευλόητη; Τον Χριστιαννάρ’ «Χριστός ’γεννέθεν, χαρά ’ς σον κόσμον».

Κυρά Κακή: Εγεννέθεν ο Χριστόν ’κι λέω, δοξασμένο τ’ όνομαν ατ’, άμα πολλά παράδας φεύ’νε ατά τα ημέρας γιατί «Τη Χριστού όλ’ αναλλάζ’νε και τα πετεινάρια σπάζ’νε».

Χρόνος: Αέτσ’ πως λες κυρά Κακή, όλια τα μήνας είναι κακά.

Κυρά Κακή: Κακά και ανευλόητα.

Χρόνος: Αέτσ’ αν έν’ φέρτε ’ς σην κυρά Κακή ατά ντο είπα σας.

Τα παιδία φέρ’νε έναν δεμάτ’ ξύλα και έναν σακούλ’ μικρόν.

Χρόνος: Κυρά Κακή ατά τα ξύλα και ατό το σακκουλόπον είναι για τ’ εσέν’. Τέρεν, το σακκουλόπον θα ανοίεις ατό μανάχο όντες θα πας ’ς σ’ οσπίτι σ’ και κλειδώντς καλά καλά την πόρταν. Να έεις καλόν στράταν!
Παραμυθάς: Η κυρά Κακή αγληγορετά έφυεν. Έσ’κωσεν κι έσυρε τα ξύλα οξωκέσ’ ας σο καλύβιν, εκράτεσεν σπιχτά το σακκουλόπον ’ς σα χέρια τ’ς και έτρεξεν ’ς σ’ οσπίτ’ν ατ’ς. Μίαν εσπάλτσεν καλά τα παραθύρια και την πόρταν κι επεκεί ένοιξεν το σακκουλόπον. Και ντο ελέπ’, απέσ’ είχεν μανάχο λιθάρια. Αέτσ’ επαίρεν έναν καλόν μάθημα για την κακίαν ατ’ς και τα άσκεμα τα λόγια τ’ς. Η κυρά Καλή πα έζησεν καλά κι εμείς κι άλλο καλλίον.





Η κυρά Καλή και τα 12 μήνας
Πρόκειται για τη διασκευή του παραδοσιακού παραμυθιού «Η κυρά καλή και οι δώδεκα μήνες» στην ποντιακή διάλεκτο, της Χρύσας Μαυρίδου, με την πολύτιμη βοήθεια του Σάββα Σαλπιγγίδη και της Αρχοντούλας Κωνσταντινίδου, η οποία έκανε τη διόρθωση των ποντιακών του κειμένου.
Παραμυθάς: ’Σ σα παλαιά τα χρόνια εζήν’νεν είνας φτωχέσσα γαρή, η κυρά Καλή. Έναν ημέραν εξέβεν ’ς σο ραχίν να σερεύ’ ξύλα για το τσάχ’. Αναχάπαρα επάτεσεν η βρεχή. Η κυρά Καλή για να γλυτών’ εντώκεν την πόρταν ’ς σ’ έναν καλύβ’. Ένοιξαν ατέν και εσέβεν απέσ’. ’Σ ση μέσ’ έτον είνας γέρος, τα γένια τ’ άσπρα χιόνια και ολόερα τ’ έστεκαν δώδεκα παλληκάρια. Τα τρία εφόρ’ναν γούνας, τρία είχαν ’ς σα κιφάλια ’τουν τσιτσέκια, τρία είχαν ’ς σα μαλλία ’τουν στάχυα και τρία πα είχαν βοτρύδια.
Χρόνος: Καλώς έρθες ’ς σ’ οσπίτ’ν εμούν, κάθκα να αναπάεσαι.
Κυρά Καλή: Ευχαριστώ σας πολλά.
Χρόνος: Πώς ευρέθες αδακέσ’;
Κυρά Καλή: Έρθα να σερεύω ξύλα για το τσάχι μ’ και επίασ’ εμέν η βρεχή.
Χρόνος: Πώς λέγ’νε σε;
Κυρά Καλή: Τ’ όνεμα μ’ έν’ Καλή.
Χρόνος: Πέει με κυρά Καλή, ντο λέει ο κόσμον για τον Χρόνο και τα παιδία ατ’, τα μήνας; Έμαθα πολλά κατηγορούν’ ατόν.
Κυρά Καλή: Εγώ τιδέν ’κ’ έκ’σα. Ο Χρόνον πα καλός έν’ και τα μήνας πα καλά και ευλοημένα είναι.
Ιανουάριος – Καλαντάρτς: Ο κόσμον λέει για τον Καλαντάρ’ και κατηγορεί ατόν «Άρ’ έρθεν και ο Καλαντάρτς, τα κρύα και τα χιόνια, χιονίζ’, φυσά και βουρκανίζ’ και όλεν την γην παγών’νε». Εσύ ντο λες;

Κυρά Καλή: Εγώ λέω παλληκάρι μ’, τον Καλαντάρ’ οι ανθρώπ’ αναπάουνταν και χαίρουνταν. «Κάθουνταν οι οσπιτιανοί ολόερα σο τσάχ’, χειροδουλεύ’νε οι τρανοί, οι νέοι παρακαδεύ’νε, κι οι πεκιάρ’ κρύον ’κι τερούν, το σεβταλούκ νουνίζ’νε.».

Φεβρουάριος – Κούντουρος: Τον Κούντουρον περιπαίζ’ν’ ατόν και λέγ’νε «Ο Κούντουρον έν’ λειφτός, έν’ ολίγον πα ζαντός».

Κυρά Καλή: Άμα πέει και εκείνο «Έρθεν και ο Κούντουρον, θα τρως πολλά βούτορον».

Μάρτιος – Μάρτ’ς: Κυρά Καλή, ο κόσμον πολλά γουζεύ’ με τον Μάρτ’ και λέει «Ας φουρκίζομεν το Μάρτ’, έχ’ αφώτιστον ινάτ’.».

Κυρά Καλή: Εγώ αγαπώ ατόν και λέω «Καλώς να έρται ο Μάρτ’ς, που λύν’ τα χιόνια και φέρ’ τα χελιδόνια».

Απρίλιος – Απρίλτς: «Απρίλ’τς έρται και περάν’, τ’ άλλο κλαίει, τ’ άλλο γελά», χολιάσκεται ο κόσμον με τον Απρίλ’. Εσύ πα χολιάσκεσαι;

Κυρά Καλή: Πώς να χολιάσκουμαι με τον Απρίλ’; Ατός όντες έρται με το καλόν, φέρ’ τα πρασινάδας, τα χιόνια όλα λύουν και χάν’νταν τα κρυάδας.

Μάιος – Καλομηνάς: Τον Καλομηνά πολλά φογούντανε γιατί εθαρούνε ’ς σον καιρόν ατ’ τα μάισσας ευτάγ’νε μαϊσσουλούκια, αέτσ’ ’κ’ έν’; Και όντες σύρ’ χαλάζ’ περιπαίζ’ν’ ατόν «Τ’ αρνί μ’ επαρακάλ-ν-ατό κι ατό εποίν’νεν νάζια, τα δάκρα μ’ εκατήβαιναν Καλομηνά χαλάζια.».

Κυρά Καλή: Ντο είναι ατά ντο λες; Τον Καλομηνά η καρδία μουν ανοίεται και τραγουδούμε «Όντες έρται ο Καλομηνάς φυτρών’νε τα χορτάρια, ντ’ έμορφα επρασίντσανε τα τσόλια τα παρχάρια».

Ιούνιος – Κερασινόν: «Ο Κερασινόν φέρ’ ήλιον και μαραίν’ σε άμον μήλον», έκ’σα να λέγ’νε κυρά Καλή.

Κυρά Καλή: ’Κ’ έκ’σες καλά. «Ο Κερασινόν φέρ’ ήλιον, ευτάει σε έμνοστον άμον μήλον», λέγ’νε.

Ιούλιος – Χορτοθέρ’τς: Τον Χορτοθέρ’ ’κι θέλετε ατόν για τα πολλά δουλείας και για τ’ ατό αμάν λέτε «Έρθεν και ο Χορτοθέρτς έπαρ’ το δρεπάν’ ’ς σο χέρ’».

Κυρά Καλή: Ευλοημένος Χορτοθέρτς που δί’ μας σε και τρώμε, τ’ αγούρια παίζ’νε κεμεντζέ και τραγωδούν ’ς σ’ αλώνια.

Αύγουστος – Αγουστος: Κυρά Καλή γιαμ’ χολιάσκεσαι και εσύ πα με τον Αύγουστο γιατί τελείται το καλοκαίρ’ και λες «Επάτεσαμ’ ’ς σον Αύγουστον και ’ς ση χιονί’ την άκραν».

Κυρά Καλή: Γιοχ πούλι μ’, ’κ’ επορώ να χολιάσκουμαι με τ’ ατόν. «Αύγουστον σπογγίζ’ τ’ αλώνια και λαρών’ όλια τα πόνια».

Σεπτέμβριος – Σταυρίτες: «Ο Σταυρίτες ’κχύν’ τα φύλλα και μαραίν’ντανε τα ξύλα». Εσύ ντο λες;

Κυρά Καλή: Εγώ λέγω «Ο Σταυρίτες ρεντσιπέρτς (γεωργός), έναν σπέρτς και πέντε παίρτς».

Οκτώβριος – Τρυγομηνάς: Και για τον Τρυγομηνά που ατόσον συρίζ’ και κρύον πα κρεμίζ’;

Κυρά Καλή: Καλόν λόγον θα λέω «Σ’ Αϊ-Δημητρή το μήνα, μη φογάσαι ξάι την πείνα».

Νοέμβριος – Αεργίτες: «Αεργίτες μουρδουλίζ’, ’ς σο ραχίν ανθρώπ’ς φουρκίζ’» λέει ο κόσμον για τον Αεργίτε, εσύ κυρά Καλή πιστεύ’ς α’;

Κυρά Καλή: Ντο άσκεμα λόγια είν’ ατά, σους παίδα. Ο Αεργίτες πα καλός έν’ και όπως λέει η τραγωδία «Κρυάδας και χιόνια πολλά έγκε μας Αεργίτες, ’ς σον κρύον π’ ευτάει σεβταλούκ, θα έν’ πολλά τεχνίτες».

Δεκέμβριος – Χριστιαννάρτς: Και τον Χριστιαννάρ’ πα επίασεν ο κόσμον ’ς σο στόμαν ατ’. Λέει και για τ’ ατόν «Χριστιαννάρτς φέρ’ τον κρύον, ναϊλί εκείνον που ’κ’ έχ’ βίον».

Κυρά Καλή: Τέρεν παλληκάρι μ’, τον Χριστιαννάρ’ έχουμεν τρανόν χαράν γιατί ο Χριστόν εγεννέθεν, τα μήνας γίν’νταν δώδεκα κι ο χρόνον πα ετελέθεν.

Χρόνος: Αέτσ’ πως λες κυρά Καλή, όλια τα μήνας είναι καλά.

Κυρά Καλή: Καλά και ευλοημένα.

Χρόνος: Αέτσ’ αν έν’ φέρτε ’ς σην κυρά Καλή ατά ντο είπα σας.

Τα παιδία φέρ’νε έναν δεμάτ’ ξύλα και έναν σακούλ’ μικρόν.

Χρόνος: Κυρά Καλή ατά τα ξύλα και ατό το σακκουλόπον είναι για τ’ εσέν’. Τέρεν, το σακκουλόπον θα ανοίεις ατό μαναχόν όντες θα πας ’ς σ’ οσπίτι σ’ και κλειδώντς την πόρταν. Να έεις καλόν στράταν!

Κυρά Καλή: Πολλά ευχαριστώ σας, να είστουν καλά.

Παραμυθάς: Η κυρά Καλή όντες έφτασε ’ς σ’ οσπίτ’ν ατ’ς και εκλείδωσεν την πόρταν, ένοιξεν το σακουλόπον και ντο να ελέπ’. Έτον γομάτο χρυσά φλουρία.
Με τ’ ολίγον καιρόν η κυρά Καλή εποίκεν ένα καινούρ’ έμορφον οσπίτ’, ολόερα με δέντρα και τσιτσέκια. Εζήν’νεν χαρεμέντσα με τα παιδία-ν-ατ’ς και επερανήνε πολλά καλά. Με τα παράδας που εδέκεν ατέν ο Χρόνον εβοήθησε και άλλτς ανθρώπ’ς που ’κ’ είχαν.
Είνας γειτονάβα, η κυρά Κακή, εζέλεψεν ατέν και ερώτεσεν ατέν:
-Ντο ίνεται με τ’ εσέν, εσύ φτωχέσσα γαρή που εύρες ατόσα παράδας; Γιαμ’ εσόεψες ατά;
Η κυρά Καλή είπεν ατέν την ιστορίαν όπως έντον.
Η γειτονάβα έτον ζεγκίναινα, αμά εζέλεψεν την κυρά Καλή. Καιρόν ’κ’ εχάσεν, εξέβεν ’ς σο ραχίν. Εύρεν το καλύβιν, εντώκεν την πόρταν, ένοιξαν ατέν τα παλληκάρια και εσέγκαν ατέν απέσ’.

Οι Μήνες: Καλημερία θεία, κάθκα να τρώγουμε.

Κυρά Κακή: Κακέσσα και αναθεμάτιστος θέλτς να λες, τα χέρια μ’ ένταν ξύλα ας σον κρύον και τα ποδάρια μ’ επάγωσαν με τ’ ατόν τον καιρόν, κακόν χρόνον να έχ’.

Χρόνος: Έλα σουμά ’ς σο τσάχ’ να χουλείσαι. Πέει με πώς λέγ’νε σε;

Κυρά Κακή: Ο δεξάμενο μ’ εφώτ’σεν εμέν Κερεκή, άμα εγώ εποίκ’ ατό Κακή. Όντες ακούν’ τ’ όνεμα μ’ κανείς ’κι σουμών’ να ψαλαφά παράδας.

Χρόνος: Κυρά Κακή ας σα δώδεκα τα μήνας, τίναν αγαπάς κι άλλο πολλά;

Κυρά Κακή: Κακόν χάλ’ έχ’νε, καν’νάν ’κι αγαπώ.

Χρόνος: Γιάτι ’κι αγαπάς ατσέ, ντο εποίκαν’ εσέν; Κάτ’ καλό θα έχ’νε. Ας παίρουμ’ ατσέ έναν έναν.

Ιανουάριος – Καλαντάρτς: Ας αρχινούμε ας σον Καλαντάρ’. «Ο Καλαντάρτς φέρ’ νεοχρονίαν, χαρά, γέλος και δουλείαν».

Κυρά Κακή: Καλανταρί αγγούρια.

Φεβρουάριος – Κούντουρος: «Τον Κούντουρον γεννούν τα ζα, τα κοσσάρας, τα ωβά, φτάγ’νε ανθρώπ’ το φούστορον, σύρ’νε απάν’ το βούτορον».

Κυρά Κακή: Ποίος ο Κούντουρον, ο Κούτσουρον, ο ουραδοκομμένον; Ποδεδίζω το Χριστό σ’, ο Κούντουρον έν’ λειφτός.

Μάρτιος – Μάρτ’ς: «Ο Μάρτ’ς φέρ’ τα χελιδόνια, κελαηδούν και λύν’ τα χιόνια» ατό καλό ’κ’ έν’;

Κυρά Κακή: Χάσον ατόν τον αγέλαστον και τον θεοχάλαστον. «Ο Μάρτ’ς έρται και διαβαίν’, άλλτς παγών’ και άλλτς χουλαίν’».

Απρίλιος – Απρίλτς: Για τον Απρίλ’ ορθά λέει ο κόσμον «Απρίλην έβρεξεν, το κοκκίν έστρωσεν».

Κυρά Κακή: Και εγώ πα λέω, «Απρίλτς κι αν εκατεπράεσεν, απρινάρευτος ’κ’ εξέβεν».

Μάιος – Καλομηνάς: «Καλομηνά η βρεχή και τη Θεού η ευχή, τ’ έναν τ’ άλλο ομοιάζ’νεν και κοκκία ωβάζ’νεν».

Κυρά Κακή: Και όντες σύρ’ το χαλάζ’ ατότε θα λέγω σε «Έρθεν ο Καλομηνάς, βόστ’ τσιτσέκια αν πεινάς».

Ιούνιος – Κερασινόν: Άμα ο Κερασινόν έν’ καλός. «Έρθεν ο Κερασινόν, εχουλέθεν ο καιρόν, τρώμε κόκκινα κεράσια, βούτορον με τα χασχάσια».

Κυρά Κακή: Ούμπαν ακούς πολλά κεράσια, έπαρ’ και μικρόν καλάθ’.

Ιούλιος – Χορτοθέρ’τς: Για τον Χορτοθέρ’ ντο επορείς και λες; «Επάτεσεν ο Χορτοθέρτς, τα ιπωρ’κά εβγαίν’νε, γαρτύν’νε τα χορταρικά, τα στάχυα κιφαλών’νε».

Κυρά Κακή: Καλά λες ατα, αμά ’κι νουνίεις το θέρος και την νεγκασία. Με τ’ έναν δρεπάν’ είμεσε ’ς σο χέρ’, όλεν τον Χορτοθέρ’. Και όντες ’κι τελείται η δουλεία λέγ’νε σε «Θερίστ’ αργάτ’ θερίστ’ αργάτ’, θα σπάζω την κοσσάραν, κι αν ’κι τελείται το χωράφ’, θα σπάζω την κασκάραν».

Αύγουστος – Άγουστος: Άμα για τον Άγουστον τιδέν κακόν ’κ’ έεις να λες. «Ο Άγουστον αλωνίζ’, τ’ οικοκύρτς χαρεντερίζ’».

Κυρά Κακή: Η χαρά ας σα πατσάχια τουν τρέχ’, ’κ’ ελέπ’ς. Νε παι πώς να χάρουμες «Τ’ Αυγούστ’, η έμπα τ’ καλοκαίρ’, η έβγα τ’ τη χιονί η άκραν».

Σεπτέμβριος – Σταυρίτες: Τα καλά τη Σταυρίτε είν’ πολλά, ’κ’ επορείς να λες. «Σταυρίτε καλωσόρισμαν με τη ποπά ευχία, οσπίτια και οσπιτιανοί, γομάτον ευλοΐαν».

Κυρά Κακή: Ανασπάλτς «Σταυρίτα φαίνεται γραού (πάχνη) και δείσα (ομίχλη) ’ς σα ραχία και αρχινούν τα φυσετούς (δυνατοί άνεμοι), σκαλών’νε τα κρυάδας».

Οκτώβριος – Τρυγομηνάς: Για τον Τρυγομηνά πα θα λες; «Ο Τρυγομηνάς έν’ ζεγκίντς, φέρ’ κρύα νερά και πίντς».

Κυρά Κακή: Ανάθεμ’ άτον τον κατάβρεχο. «Βίρα βρέχ’ και βουρκανίζ’ και τα φύλλα κιτρινίζ’».

Νοέμβριος – Αεργίτες: Κυρά Κακή ας σον Αεργίτα, μ’ έεις παράπονον. «Τ’ Αεργίτα, ας σο λιμάν’, τα χαψία ’ς σο τηγάν’».

Κυρά Κακή: Ποτάμια τα παράπονα μ’ κι ας ατόν τον χιονόβρεχον. «Αεργίτα χειμός καιρός και χιόνια ’ς σα ραχία, πολλά χιόνια εσκέπασαν παρχάρια και χωρία».

Δεκέμβριος – Χριστιαννάρτς: Γιαμ’ θα πιάντς και τον Χριστιαννάρ’ ’ς σο στόμα σ’, ανευλόητη; Τον Χριστιαννάρ’ «Χριστός ’γεννέθεν, χαρά ’ς σον κόσμον».

Κυρά Κακή: Εγεννέθεν ο Χριστόν ’κι λέω, δοξασμένο τ’ όνομαν ατ’, άμα πολλά παράδας φεύ’νε ατά τα ημέρας γιατί «Τη Χριστού όλ’ αναλλάζ’νε και τα πετεινάρια σπάζ’νε».

Χρόνος: Αέτσ’ πως λες κυρά Κακή, όλια τα μήνας είναι κακά.

Κυρά Κακή: Κακά και ανευλόητα.

Χρόνος: Αέτσ’ αν έν’ φέρτε ’ς σην κυρά Κακή ατά ντο είπα σας.

Τα παιδία φέρ’νε έναν δεμάτ’ ξύλα και έναν σακούλ’ μικρόν.

Χρόνος: Κυρά Κακή ατά τα ξύλα και ατό το σακκουλόπον είναι για τ’ εσέν’. Τέρεν, το σακκουλόπον θα ανοίεις ατό μανάχο όντες θα πας ’ς σ’ οσπίτι σ’ και κλειδώντς καλά καλά την πόρταν. Να έεις καλόν στράταν!
Παραμυθάς: Η κυρά Κακή αγληγορετά έφυεν. Έσ’κωσεν κι έσυρε τα ξύλα οξωκέσ’ ας σο καλύβιν, εκράτεσεν σπιχτά το σακκουλόπον ’ς σα χέρια τ’ς και έτρεξεν ’ς σ’ οσπίτ’ν ατ’ς. Μίαν εσπάλτσεν καλά τα παραθύρια και την πόρταν κι επεκεί ένοιξεν το σακκουλόπον. Και ντο ελέπ’, απέσ’ είχεν μανάχο λιθάρια. Αέτσ’ επαίρεν έναν καλόν μάθημα για την κακίαν ατ’ς και τα άσκεμα τα λόγια τ’ς. Η κυρά Καλή πα έζησεν καλά κι εμείς κι άλλο καλλίον.





Η κυρά Καλή και τα 12 μήνας
Πρόκειται για τη διασκευή του παραδοσιακού παραμυθιού «Η κυρά καλή και οι δώδεκα μήνες» στην ποντιακή διάλεκτο, της Χρύσας Μαυρίδου, με την πολύτιμη βοήθεια του Σάββα Σαλπιγγίδη και της Αρχοντούλας Κωνσταντινίδου, η οποία έκανε τη διόρθωση των ποντιακών του κειμένου.
Παραμυθάς: ’Σ σα παλαιά τα χρόνια εζήν’νεν είνας φτωχέσσα γαρή, η κυρά Καλή. Έναν ημέραν εξέβεν ’ς σο ραχίν να σερεύ’ ξύλα για το τσάχ’. Αναχάπαρα επάτεσεν η βρεχή. Η κυρά Καλή για να γλυτών’ εντώκεν την πόρταν ’ς σ’ έναν καλύβ’. Ένοιξαν ατέν και εσέβεν απέσ’. ’Σ ση μέσ’ έτον είνας γέρος, τα γένια τ’ άσπρα χιόνια και ολόερα τ’ έστεκαν δώδεκα παλληκάρια. Τα τρία εφόρ’ναν γούνας, τρία είχαν ’ς σα κιφάλια ’τουν τσιτσέκια, τρία είχαν ’ς σα μαλλία ’τουν στάχυα και τρία πα είχαν βοτρύδια.
Χρόνος: Καλώς έρθες ’ς σ’ οσπίτ’ν εμούν, κάθκα να αναπάεσαι.
Κυρά Καλή: Ευχαριστώ σας πολλά.
Χρόνος: Πώς ευρέθες αδακέσ’;
Κυρά Καλή: Έρθα να σερεύω ξύλα για το τσάχι μ’ και επίασ’ εμέν η βρεχή.
Χρόνος: Πώς λέγ’νε σε;
Κυρά Καλή: Τ’ όνεμα μ’ έν’ Καλή.
Χρόνος: Πέει με κυρά Καλή, ντο λέει ο κόσμον για τον Χρόνο και τα παιδία ατ’, τα μήνας; Έμαθα πολλά κατηγορούν’ ατόν.
Κυρά Καλή: Εγώ τιδέν ’κ’ έκ’σα. Ο Χρόνον πα καλός έν’ και τα μήνας πα καλά και ευλοημένα είναι.
Ιανουάριος – Καλαντάρτς: Ο κόσμον λέει για τον Καλαντάρ’ και κατηγορεί ατόν «Άρ’ έρθεν και ο Καλαντάρτς, τα κρύα και τα χιόνια, χιονίζ’, φυσά και βουρκανίζ’ και όλεν την γην παγών’νε». Εσύ ντο λες;

Κυρά Καλή: Εγώ λέω παλληκάρι μ’, τον Καλαντάρ’ οι ανθρώπ’ αναπάουνταν και χαίρουνταν. «Κάθουνταν οι οσπιτιανοί ολόερα σο τσάχ’, χειροδουλεύ’νε οι τρανοί, οι νέοι παρακαδεύ’νε, κι οι πεκιάρ’ κρύον ’κι τερούν, το σεβταλούκ νουνίζ’νε.».

Φεβρουάριος – Κούντουρος: Τον Κούντουρον περιπαίζ’ν’ ατόν και λέγ’νε «Ο Κούντουρον έν’ λειφτός, έν’ ολίγον πα ζαντός».

Κυρά Καλή: Άμα πέει και εκείνο «Έρθεν και ο Κούντουρον, θα τρως πολλά βούτορον».

Μάρτιος – Μάρτ’ς: Κυρά Καλή, ο κόσμον πολλά γουζεύ’ με τον Μάρτ’ και λέει «Ας φουρκίζομεν το Μάρτ’, έχ’ αφώτιστον ινάτ’.».

Κυρά Καλή: Εγώ αγαπώ ατόν και λέω «Καλώς να έρται ο Μάρτ’ς, που λύν’ τα χιόνια και φέρ’ τα χελιδόνια».

Απρίλιος – Απρίλτς: «Απρίλ’τς έρται και περάν’, τ’ άλλο κλαίει, τ’ άλλο γελά», χολιάσκεται ο κόσμον με τον Απρίλ’. Εσύ πα χολιάσκεσαι;

Κυρά Καλή: Πώς να χολιάσκουμαι με τον Απρίλ’; Ατός όντες έρται με το καλόν, φέρ’ τα πρασινάδας, τα χιόνια όλα λύουν και χάν’νταν τα κρυάδας.

Μάιος – Καλομηνάς: Τον Καλομηνά πολλά φογούντανε γιατί εθαρούνε ’ς σον καιρόν ατ’ τα μάισσας ευτάγ’νε μαϊσσουλούκια, αέτσ’ ’κ’ έν’; Και όντες σύρ’ χαλάζ’ περιπαίζ’ν’ ατόν «Τ’ αρνί μ’ επαρακάλ-ν-ατό κι ατό εποίν’νεν νάζια, τα δάκρα μ’ εκατήβαιναν Καλομηνά χαλάζια.».

Κυρά Καλή: Ντο είναι ατά ντο λες; Τον Καλομηνά η καρδία μουν ανοίεται και τραγουδούμε «Όντες έρται ο Καλομηνάς φυτρών’νε τα χορτάρια, ντ’ έμορφα επρασίντσανε τα τσόλια τα παρχάρια».

Ιούνιος – Κερασινόν: «Ο Κερασινόν φέρ’ ήλιον και μαραίν’ σε άμον μήλον», έκ’σα να λέγ’νε κυρά Καλή.

Κυρά Καλή: ’Κ’ έκ’σες καλά. «Ο Κερασινόν φέρ’ ήλιον, ευτάει σε έμνοστον άμον μήλον», λέγ’νε.

Ιούλιος – Χορτοθέρ’τς: Τον Χορτοθέρ’ ’κι θέλετε ατόν για τα πολλά δουλείας και για τ’ ατό αμάν λέτε «Έρθεν και ο Χορτοθέρτς έπαρ’ το δρεπάν’ ’ς σο χέρ’».

Κυρά Καλή: Ευλοημένος Χορτοθέρτς που δί’ μας σε και τρώμε, τ’ αγούρια παίζ’νε κεμεντζέ και τραγωδούν ’ς σ’ αλώνια.

Αύγουστος – Αγουστος: Κυρά Καλή γιαμ’ χολιάσκεσαι και εσύ πα με τον Αύγουστο γιατί τελείται το καλοκαίρ’ και λες «Επάτεσαμ’ ’ς σον Αύγουστον και ’ς ση χιονί’ την άκραν».

Κυρά Καλή: Γιοχ πούλι μ’, ’κ’ επορώ να χολιάσκουμαι με τ’ ατόν. «Αύγουστον σπογγίζ’ τ’ αλώνια και λαρών’ όλια τα πόνια».

Σεπτέμβριος – Σταυρίτες: «Ο Σταυρίτες ’κχύν’ τα φύλλα και μαραίν’ντανε τα ξύλα». Εσύ ντο λες;

Κυρά Καλή: Εγώ λέγω «Ο Σταυρίτες ρεντσιπέρτς (γεωργός), έναν σπέρτς και πέντε παίρτς».

Οκτώβριος – Τρυγομηνάς: Και για τον Τρυγομηνά που ατόσον συρίζ’ και κρύον πα κρεμίζ’;

Κυρά Καλή: Καλόν λόγον θα λέω «Σ’ Αϊ-Δημητρή το μήνα, μη φογάσαι ξάι την πείνα».

Νοέμβριος – Αεργίτες: «Αεργίτες μουρδουλίζ’, ’ς σο ραχίν ανθρώπ’ς φουρκίζ’» λέει ο κόσμον για τον Αεργίτε, εσύ κυρά Καλή πιστεύ’ς α’;

Κυρά Καλή: Ντο άσκεμα λόγια είν’ ατά, σους παίδα. Ο Αεργίτες πα καλός έν’ και όπως λέει η τραγωδία «Κρυάδας και χιόνια πολλά έγκε μας Αεργίτες, ’ς σον κρύον π’ ευτάει σεβταλούκ, θα έν’ πολλά τεχνίτες».

Δεκέμβριος – Χριστιαννάρτς: Και τον Χριστιαννάρ’ πα επίασεν ο κόσμον ’ς σο στόμαν ατ’. Λέει και για τ’ ατόν «Χριστιαννάρτς φέρ’ τον κρύον, ναϊλί εκείνον που ’κ’ έχ’ βίον».

Κυρά Καλή: Τέρεν παλληκάρι μ’, τον Χριστιαννάρ’ έχουμεν τρανόν χαράν γιατί ο Χριστόν εγεννέθεν, τα μήνας γίν’νταν δώδεκα κι ο χρόνον πα ετελέθεν.

Χρόνος: Αέτσ’ πως λες κυρά Καλή, όλια τα μήνας είναι καλά.

Κυρά Καλή: Καλά και ευλοημένα.

Χρόνος: Αέτσ’ αν έν’ φέρτε ’ς σην κυρά Καλή ατά ντο είπα σας.

Τα παιδία φέρ’νε έναν δεμάτ’ ξύλα και έναν σακούλ’ μικρόν.

Χρόνος: Κυρά Καλή ατά τα ξύλα και ατό το σακκουλόπον είναι για τ’ εσέν’. Τέρεν, το σακκουλόπον θα ανοίεις ατό μαναχόν όντες θα πας ’ς σ’ οσπίτι σ’ και κλειδώντς την πόρταν. Να έεις καλόν στράταν!

Κυρά Καλή: Πολλά ευχαριστώ σας, να είστουν καλά.

Παραμυθάς: Η κυρά Καλή όντες έφτασε ’ς σ’ οσπίτ’ν ατ’ς και εκλείδωσεν την πόρταν, ένοιξεν το σακουλόπον και ντο να ελέπ’. Έτον γομάτο χρυσά φλουρία.
Με τ’ ολίγον καιρόν η κυρά Καλή εποίκεν ένα καινούρ’ έμορφον οσπίτ’, ολόερα με δέντρα και τσιτσέκια. Εζήν’νεν χαρεμέντσα με τα παιδία-ν-ατ’ς και επερανήνε πολλά καλά. Με τα παράδας που εδέκεν ατέν ο Χρόνον εβοήθησε και άλλτς ανθρώπ’ς που ’κ’ είχαν.
Είνας γειτονάβα, η κυρά Κακή, εζέλεψεν ατέν και ερώτεσεν ατέν:
-Ντο ίνεται με τ’ εσέν, εσύ φτωχέσσα γαρή που εύρες ατόσα παράδας; Γιαμ’ εσόεψες ατά;
Η κυρά Καλή είπεν ατέν την ιστορίαν όπως έντον.
Η γειτονάβα έτον ζεγκίναινα, αμά εζέλεψεν την κυρά Καλή. Καιρόν ’κ’ εχάσεν, εξέβεν ’ς σο ραχίν. Εύρεν το καλύβιν, εντώκεν την πόρταν, ένοιξαν ατέν τα παλληκάρια και εσέγκαν ατέν απέσ’.

Οι Μήνες: Καλημερία θεία, κάθκα να τρώγουμε.

Κυρά Κακή: Κακέσσα και αναθεμάτιστος θέλτς να λες, τα χέρια μ’ ένταν ξύλα ας σον κρύον και τα ποδάρια μ’ επάγωσαν με τ’ ατόν τον καιρόν, κακόν χρόνον να έχ’.

Χρόνος: Έλα σουμά ’ς σο τσάχ’ να χουλείσαι. Πέει με πώς λέγ’νε σε;

Κυρά Κακή: Ο δεξάμενο μ’ εφώτ’σεν εμέν Κερεκή, άμα εγώ εποίκ’ ατό Κακή. Όντες ακούν’ τ’ όνεμα μ’ κανείς ’κι σουμών’ να ψαλαφά παράδας.

Χρόνος: Κυρά Κακή ας σα δώδεκα τα μήνας, τίναν αγαπάς κι άλλο πολλά;

Κυρά Κακή: Κακόν χάλ’ έχ’νε, καν’νάν ’κι αγαπώ.

Χρόνος: Γιάτι ’κι αγαπάς ατσέ, ντο εποίκαν’ εσέν; Κάτ’ καλό θα έχ’νε. Ας παίρουμ’ ατσέ έναν έναν.

Ιανουάριος – Καλαντάρτς: Ας αρχινούμε ας σον Καλαντάρ’. «Ο Καλαντάρτς φέρ’ νεοχρονίαν, χαρά, γέλος και δουλείαν».

Κυρά Κακή: Καλανταρί αγγούρια.

Φεβρουάριος – Κούντουρος: «Τον Κούντουρον γεννούν τα ζα, τα κοσσάρας, τα ωβά, φτάγ’νε ανθρώπ’ το φούστορον, σύρ’νε απάν’ το βούτορον».

Κυρά Κακή: Ποίος ο Κούντουρον, ο Κούτσουρον, ο ουραδοκομμένον; Ποδεδίζω το Χριστό σ’, ο Κούντουρον έν’ λειφτός.

Μάρτιος – Μάρτ’ς: «Ο Μάρτ’ς φέρ’ τα χελιδόνια, κελαηδούν και λύν’ τα χιόνια» ατό καλό ’κ’ έν’;

Κυρά Κακή: Χάσον ατόν τον αγέλαστον και τον θεοχάλαστον. «Ο Μάρτ’ς έρται και διαβαίν’, άλλτς παγών’ και άλλτς χουλαίν’».

Απρίλιος – Απρίλτς: Για τον Απρίλ’ ορθά λέει ο κόσμον «Απρίλην έβρεξεν, το κοκκίν έστρωσεν».

Κυρά Κακή: Και εγώ πα λέω, «Απρίλτς κι αν εκατεπράεσεν, απρινάρευτος ’κ’ εξέβεν».

Μάιος – Καλομηνάς: «Καλομηνά η βρεχή και τη Θεού η ευχή, τ’ έναν τ’ άλλο ομοιάζ’νεν και κοκκία ωβάζ’νεν».

Κυρά Κακή: Και όντες σύρ’ το χαλάζ’ ατότε θα λέγω σε «Έρθεν ο Καλομηνάς, βόστ’ τσιτσέκια αν πεινάς».

Ιούνιος – Κερασινόν: Άμα ο Κερασινόν έν’ καλός. «Έρθεν ο Κερασινόν, εχουλέθεν ο καιρόν, τρώμε κόκκινα κεράσια, βούτορον με τα χασχάσια».

Κυρά Κακή: Ούμπαν ακούς πολλά κεράσια, έπαρ’ και μικρόν καλάθ’.

Ιούλιος – Χορτοθέρ’τς: Για τον Χορτοθέρ’ ντο επορείς και λες; «Επάτεσεν ο Χορτοθέρτς, τα ιπωρ’κά εβγαίν’νε, γαρτύν’νε τα χορταρικά, τα στάχυα κιφαλών’νε».

Κυρά Κακή: Καλά λες ατα, αμά ’κι νουνίεις το θέρος και την νεγκασία. Με τ’ έναν δρεπάν’ είμεσε ’ς σο χέρ’, όλεν τον Χορτοθέρ’. Και όντες ’κι τελείται η δουλεία λέγ’νε σε «Θερίστ’ αργάτ’ θερίστ’ αργάτ’, θα σπάζω την κοσσάραν, κι αν ’κι τελείται το χωράφ’, θα σπάζω την κασκάραν».

Αύγουστος – Άγουστος: Άμα για τον Άγουστον τιδέν κακόν ’κ’ έεις να λες. «Ο Άγουστον αλωνίζ’, τ’ οικοκύρτς χαρεντερίζ’».

Κυρά Κακή: Η χαρά ας σα πατσάχια τουν τρέχ’, ’κ’ ελέπ’ς. Νε παι πώς να χάρουμες «Τ’ Αυγούστ’, η έμπα τ’ καλοκαίρ’, η έβγα τ’ τη χιονί η άκραν».

Σεπτέμβριος – Σταυρίτες: Τα καλά τη Σταυρίτε είν’ πολλά, ’κ’ επορείς να λες. «Σταυρίτε καλωσόρισμαν με τη ποπά ευχία, οσπίτια και οσπιτιανοί, γομάτον ευλοΐαν».

Κυρά Κακή: Ανασπάλτς «Σταυρίτα φαίνεται γραού (πάχνη) και δείσα (ομίχλη) ’ς σα ραχία και αρχινούν τα φυσετούς (δυνατοί άνεμοι), σκαλών’νε τα κρυάδας».

Οκτώβριος – Τρυγομηνάς: Για τον Τρυγομηνά πα θα λες; «Ο Τρυγομηνάς έν’ ζεγκίντς, φέρ’ κρύα νερά και πίντς».

Κυρά Κακή: Ανάθεμ’ άτον τον κατάβρεχο. «Βίρα βρέχ’ και βουρκανίζ’ και τα φύλλα κιτρινίζ’».

Νοέμβριος – Αεργίτες: Κυρά Κακή ας σον Αεργίτα, μ’ έεις παράπονον. «Τ’ Αεργίτα, ας σο λιμάν’, τα χαψία ’ς σο τηγάν’».

Κυρά Κακή: Ποτάμια τα παράπονα μ’ κι ας ατόν τον χιονόβρεχον. «Αεργίτα χειμός καιρός και χιόνια ’ς σα ραχία, πολλά χιόνια εσκέπασαν παρχάρια και χωρία».

Δεκέμβριος – Χριστιαννάρτς: Γιαμ’ θα πιάντς και τον Χριστιαννάρ’ ’ς σο στόμα σ’, ανευλόητη; Τον Χριστιαννάρ’ «Χριστός ’γεννέθεν, χαρά ’ς σον κόσμον».

Κυρά Κακή: Εγεννέθεν ο Χριστόν ’κι λέω, δοξασμένο τ’ όνομαν ατ’, άμα πολλά παράδας φεύ’νε ατά τα ημέρας γιατί «Τη Χριστού όλ’ αναλλάζ’νε και τα πετεινάρια σπάζ’νε».

Χρόνος: Αέτσ’ πως λες κυρά Κακή, όλια τα μήνας είναι κακά.

Κυρά Κακή: Κακά και ανευλόητα.

Χρόνος: Αέτσ’ αν έν’ φέρτε ’ς σην κυρά Κακή ατά ντο είπα σας.

Τα παιδία φέρ’νε έναν δεμάτ’ ξύλα και έναν σακούλ’ μικρόν.

Χρόνος: Κυρά Κακή ατά τα ξύλα και ατό το σακκουλόπον είναι για τ’ εσέν’. Τέρεν, το σακκουλόπον θα ανοίεις ατό μανάχο όντες θα πας ’ς σ’ οσπίτι σ’ και κλειδώντς καλά καλά την πόρταν. Να έεις καλόν στράταν!
Παραμυθάς: Η κυρά Κακή αγληγορετά έφυεν. Έσ’κωσεν κι έσυρε τα ξύλα οξωκέσ’ ας σο καλύβιν, εκράτεσεν σπιχτά το σακκουλόπον ’ς σα χέρια τ’ς και έτρεξεν ’ς σ’ οσπίτ’ν ατ’ς. Μίαν εσπάλτσεν καλά τα παραθύρια και την πόρταν κι επεκεί ένοιξεν το σακκουλόπον. Και ντο ελέπ’, απέσ’ είχεν μανάχο λιθάρια. Αέτσ’ επαίρεν έναν καλόν μάθημα για την κακίαν ατ’ς και τα άσκεμα τα λόγια τ’ς. Η κυρά Καλή πα έζησεν καλά κι εμείς κι άλλο καλλίον.





Η κυρά Καλή και τα 12 μήνας
Πρόκειται για τη διασκευή του παραδοσιακού παραμυθιού «Η κυρά καλή και οι δώδεκα μήνες» στην ποντιακή διάλεκτο, της Χρύσας Μαυρίδου, με την πολύτιμη βοήθεια του Σάββα Σαλπιγγίδη και της Αρχοντούλας Κωνσταντινίδου, η οποία έκανε τη διόρθωση των ποντιακών του κειμένου.
Παραμυθάς: ’Σ σα παλαιά τα χρόνια εζήν’νεν είνας φτωχέσσα γαρή, η κυρά Καλή. Έναν ημέραν εξέβεν ’ς σο ραχίν να σερεύ’ ξύλα για το τσάχ’. Αναχάπαρα επάτεσεν η βρεχή. Η κυρά Καλή για να γλυτών’ εντώκεν την πόρταν ’ς σ’ έναν καλύβ’. Ένοιξαν ατέν και εσέβεν απέσ’. ’Σ ση μέσ’ έτον είνας γέρος, τα γένια τ’ άσπρα χιόνια και ολόερα τ’ έστεκαν δώδεκα παλληκάρια. Τα τρία εφόρ’ναν γούνας, τρία είχαν ’ς σα κιφάλια ’τουν τσιτσέκια, τρία είχαν ’ς σα μαλλία ’τουν στάχυα και τρία πα είχαν βοτρύδια.
Χρόνος: Καλώς έρθες ’ς σ’ οσπίτ’ν εμούν, κάθκα να αναπάεσαι.
Κυρά Καλή: Ευχαριστώ σας πολλά.
Χρόνος: Πώς ευρέθες αδακέσ’;
Κυρά Καλή: Έρθα να σερεύω ξύλα για το τσάχι μ’ και επίασ’ εμέν η βρεχή.
Χρόνος: Πώς λέγ’νε σε;
Κυρά Καλή: Τ’ όνεμα μ’ έν’ Καλή.
Χρόνος: Πέει με κυρά Καλή, ντο λέει ο κόσμον για τον Χρόνο και τα παιδία ατ’, τα μήνας; Έμαθα πολλά κατηγορούν’ ατόν.
Κυρά Καλή: Εγώ τιδέν ’κ’ έκ’σα. Ο Χρόνον πα καλός έν’ και τα μήνας πα καλά και ευλοημένα είναι.
Ιανουάριος – Καλαντάρτς: Ο κόσμον λέει για τον Καλαντάρ’ και κατηγορεί ατόν «Άρ’ έρθεν και ο Καλαντάρτς, τα κρύα και τα χιόνια, χιονίζ’, φυσά και βουρκανίζ’ και όλεν την γην παγών’νε». Εσύ ντο λες;

Κυρά Καλή: Εγώ λέω παλληκάρι μ’, τον Καλαντάρ’ οι ανθρώπ’ αναπάουνταν και χαίρουνταν. «Κάθουνταν οι οσπιτιανοί ολόερα σο τσάχ’, χειροδουλεύ’νε οι τρανοί, οι νέοι παρακαδεύ’νε, κι οι πεκιάρ’ κρύον ’κι τερούν, το σεβταλούκ νουνίζ’νε.».

Φεβρουάριος – Κούντουρος: Τον Κούντουρον περιπαίζ’ν’ ατόν και λέγ’νε «Ο Κούντουρον έν’ λειφτός, έν’ ολίγον πα ζαντός».

Κυρά Καλή: Άμα πέει και εκείνο «Έρθεν και ο Κούντουρον, θα τρως πολλά βούτορον».

Μάρτιος – Μάρτ’ς: Κυρά Καλή, ο κόσμον πολλά γουζεύ’ με τον Μάρτ’ και λέει «Ας φουρκίζομεν το Μάρτ’, έχ’ αφώτιστον ινάτ’.».

Κυρά Καλή: Εγώ αγαπώ ατόν και λέω «Καλώς να έρται ο Μάρτ’ς, που λύν’ τα χιόνια και φέρ’ τα χελιδόνια».

Απρίλιος – Απρίλτς: «Απρίλ’τς έρται και περάν’, τ’ άλλο κλαίει, τ’ άλλο γελά», χολιάσκεται ο κόσμον με τον Απρίλ’. Εσύ πα χολιάσκεσαι;

Κυρά Καλή: Πώς να χολιάσκουμαι με τον Απρίλ’; Ατός όντες έρται με το καλόν, φέρ’ τα πρασινάδας, τα χιόνια όλα λύουν και χάν’νταν τα κρυάδας.

Μάιος – Καλομηνάς: Τον Καλομηνά πολλά φογούντανε γιατί εθαρούνε ’ς σον καιρόν ατ’ τα μάισσας ευτάγ’νε μαϊσσουλούκια, αέτσ’ ’κ’ έν’; Και όντες σύρ’ χαλάζ’ περιπαίζ’ν’ ατόν «Τ’ αρνί μ’ επαρακάλ-ν-ατό κι ατό εποίν’νεν νάζια, τα δάκρα μ’ εκατήβαιναν Καλομηνά χαλάζια.».

Κυρά Καλή: Ντο είναι ατά ντο λες; Τον Καλομηνά η καρδία μουν ανοίεται και τραγουδούμε «Όντες έρται ο Καλομηνάς φυτρών’νε τα χορτάρια, ντ’ έμορφα επρασίντσανε τα τσόλια τα παρχάρια».

Ιούνιος – Κερασινόν: «Ο Κερασινόν φέρ’ ήλιον και μαραίν’ σε άμον μήλον», έκ’σα να λέγ’νε κυρά Καλή.

Κυρά Καλή: ’Κ’ έκ’σες καλά. «Ο Κερασινόν φέρ’ ήλιον, ευτάει σε έμνοστον άμον μήλον», λέγ’νε.

Ιούλιος – Χορτοθέρ’τς: Τον Χορτοθέρ’ ’κι θέλετε ατόν για τα πολλά δουλείας και για τ’ ατό αμάν λέτε «Έρθεν και ο Χορτοθέρτς έπαρ’ το δρεπάν’ ’ς σο χέρ’».

Κυρά Καλή: Ευλοημένος Χορτοθέρτς που δί’ μας σε και τρώμε, τ’ αγούρια παίζ’νε κεμεντζέ και τραγωδούν ’ς σ’ αλώνια.

Αύγουστος – Αγουστος: Κυρά Καλή γιαμ’ χολιάσκεσαι και εσύ πα με τον Αύγουστο γιατί τελείται το καλοκαίρ’ και λες «Επάτεσαμ’ ’ς σον Αύγουστον και ’ς ση χιονί’ την άκραν».

Κυρά Καλή: Γιοχ πούλι μ’, ’κ’ επορώ να χολιάσκουμαι με τ’ ατόν. «Αύγουστον σπογγίζ’ τ’ αλώνια και λαρών’ όλια τα πόνια».

Σεπτέμβριος – Σταυρίτες: «Ο Σταυρίτες ’κχύν’ τα φύλλα και μαραίν’ντανε τα ξύλα». Εσύ ντο λες;

Κυρά Καλή: Εγώ λέγω «Ο Σταυρίτες ρεντσιπέρτς (γεωργός), έναν σπέρτς και πέντε παίρτς».

Οκτώβριος – Τρυγομηνάς: Και για τον Τρυγομηνά που ατόσον συρίζ’ και κρύον πα κρεμίζ’;

Κυρά Καλή: Καλόν λόγον θα λέω «Σ’ Αϊ-Δημητρή το μήνα, μη φογάσαι ξάι την πείνα».

Νοέμβριος – Αεργίτες: «Αεργίτες μουρδουλίζ’, ’ς σο ραχίν ανθρώπ’ς φουρκίζ’» λέει ο κόσμον για τον Αεργίτε, εσύ κυρά Καλή πιστεύ’ς α’;

Κυρά Καλή: Ντο άσκεμα λόγια είν’ ατά, σους παίδα. Ο Αεργίτες πα καλός έν’ και όπως λέει η τραγωδία «Κρυάδας και χιόνια πολλά έγκε μας Αεργίτες, ’ς σον κρύον π’ ευτάει σεβταλούκ, θα έν’ πολλά τεχνίτες».

Δεκέμβριος – Χριστιαννάρτς: Και τον Χριστιαννάρ’ πα επίασεν ο κόσμον ’ς σο στόμαν ατ’. Λέει και για τ’ ατόν «Χριστιαννάρτς φέρ’ τον κρύον, ναϊλί εκείνον που ’κ’ έχ’ βίον».

Κυρά Καλή: Τέρεν παλληκάρι μ’, τον Χριστιαννάρ’ έχουμεν τρανόν χαράν γιατί ο Χριστόν εγεννέθεν, τα μήνας γίν’νταν δώδεκα κι ο χρόνον πα ετελέθεν.

Χρόνος: Αέτσ’ πως λες κυρά Καλή, όλια τα μήνας είναι καλά.

Κυρά Καλή: Καλά και ευλοημένα.

Χρόνος: Αέτσ’ αν έν’ φέρτε ’ς σην κυρά Καλή ατά ντο είπα σας.

Τα παιδία φέρ’νε έναν δεμάτ’ ξύλα και έναν σακούλ’ μικρόν.

Χρόνος: Κυρά Καλή ατά τα ξύλα και ατό το σακκουλόπον είναι για τ’ εσέν’. Τέρεν, το σακκουλόπον θα ανοίεις ατό μαναχόν όντες θα πας ’ς σ’ οσπίτι σ’ και κλειδώντς την πόρταν. Να έεις καλόν στράταν!

Κυρά Καλή: Πολλά ευχαριστώ σας, να είστουν καλά.

Παραμυθάς: Η κυρά Καλή όντες έφτασε ’ς σ’ οσπίτ’ν ατ’ς και εκλείδωσεν την πόρταν, ένοιξεν το σακουλόπον και ντο να ελέπ’. Έτον γομάτο χρυσά φλουρία.
Με τ’ ολίγον καιρόν η κυρά Καλή εποίκεν ένα καινούρ’ έμορφον οσπίτ’, ολόερα με δέντρα και τσιτσέκια. Εζήν’νεν χαρεμέντσα με τα παιδία-ν-ατ’ς και επερανήνε πολλά καλά. Με τα παράδας που εδέκεν ατέν ο Χρόνον εβοήθησε και άλλτς ανθρώπ’ς που ’κ’ είχαν.
Είνας γειτονάβα, η κυρά Κακή, εζέλεψεν ατέν και ερώτεσεν ατέν:
-Ντο ίνεται με τ’ εσέν, εσύ φτωχέσσα γαρή που εύρες ατόσα παράδας; Γιαμ’ εσόεψες ατά;
Η κυρά Καλή είπεν ατέν την ιστορίαν όπως έντον.
Η γειτονάβα έτον ζεγκίναινα, αμά εζέλεψεν την κυρά Καλή. Καιρόν ’κ’ εχάσεν, εξέβεν ’ς σο ραχίν. Εύρεν το καλύβιν, εντώκεν την πόρταν, ένοιξαν ατέν τα παλληκάρια και εσέγκαν ατέν απέσ’.

Οι Μήνες: Καλημερία θεία, κάθκα να τρώγουμε.

Κυρά Κακή: Κακέσσα και αναθεμάτιστος θέλτς να λες, τα χέρια μ’ ένταν ξύλα ας σον κρύον και τα ποδάρια μ’ επάγωσαν με τ’ ατόν τον καιρόν, κακόν χρόνον να έχ’.

Χρόνος: Έλα σουμά ’ς σο τσάχ’ να χουλείσαι. Πέει με πώς λέγ’νε σε;

Κυρά Κακή: Ο δεξάμενο μ’ εφώτ’σεν εμέν Κερεκή, άμα εγώ εποίκ’ ατό Κακή. Όντες ακούν’ τ’ όνεμα μ’ κανείς ’κι σουμών’ να ψαλαφά παράδας.

Χρόνος: Κυρά Κακή ας σα δώδεκα τα μήνας, τίναν αγαπάς κι άλλο πολλά;

Κυρά Κακή: Κακόν χάλ’ έχ’νε, καν’νάν ’κι αγαπώ.

Χρόνος: Γιάτι ’κι αγαπάς ατσέ, ντο εποίκαν’ εσέν; Κάτ’ καλό θα έχ’νε. Ας παίρουμ’ ατσέ έναν έναν.

Ιανουάριος – Καλαντάρτς: Ας αρχινούμε ας σον Καλαντάρ’. «Ο Καλαντάρτς φέρ’ νεοχρονίαν, χαρά, γέλος και δουλείαν».

Κυρά Κακή: Καλανταρί αγγούρια.

Φεβρουάριος – Κούντουρος: «Τον Κούντουρον γεννούν τα ζα, τα κοσσάρας, τα ωβά, φτάγ’νε ανθρώπ’ το φούστορον, σύρ’νε απάν’ το βούτορον».

Κυρά Κακή: Ποίος ο Κούντουρον, ο Κούτσουρον, ο ουραδοκομμένον; Ποδεδίζω το Χριστό σ’, ο Κούντουρον έν’ λειφτός.

Μάρτιος – Μάρτ’ς: «Ο Μάρτ’ς φέρ’ τα χελιδόνια, κελαηδούν και λύν’ τα χιόνια» ατό καλό ’κ’ έν’;

Κυρά Κακή: Χάσον ατόν τον αγέλαστον και τον θεοχάλαστον. «Ο Μάρτ’ς έρται και διαβαίν’, άλλτς παγών’ και άλλτς χουλαίν’».

Απρίλιος – Απρίλτς: Για τον Απρίλ’ ορθά λέει ο κόσμον «Απρίλην έβρεξεν, το κοκκίν έστρωσεν».

Κυρά Κακή: Και εγώ πα λέω, «Απρίλτς κι αν εκατεπράεσεν, απρινάρευτος ’κ’ εξέβεν».

Μάιος – Καλομηνάς: «Καλομηνά η βρεχή και τη Θεού η ευχή, τ’ έναν τ’ άλλο ομοιάζ’νεν και κοκκία ωβάζ’νεν».

Κυρά Κακή: Και όντες σύρ’ το χαλάζ’ ατότε θα λέγω σε «Έρθεν ο Καλομηνάς, βόστ’ τσιτσέκια αν πεινάς».

Ιούνιος – Κερασινόν: Άμα ο Κερασινόν έν’ καλός. «Έρθεν ο Κερασινόν, εχουλέθεν ο καιρόν, τρώμε κόκκινα κεράσια, βούτορον με τα χασχάσια».

Κυρά Κακή: Ούμπαν ακούς πολλά κεράσια, έπαρ’ και μικρόν καλάθ’.

Ιούλιος – Χορτοθέρ’τς: Για τον Χορτοθέρ’ ντο επορείς και λες; «Επάτεσεν ο Χορτοθέρτς, τα ιπωρ’κά εβγαίν’νε, γαρτύν’νε τα χορταρικά, τα στάχυα κιφαλών’νε».

Κυρά Κακή: Καλά λες ατα, αμά ’κι νουνίεις το θέρος και την νεγκασία. Με τ’ έναν δρεπάν’ είμεσε ’ς σο χέρ’, όλεν τον Χορτοθέρ’. Και όντες ’κι τελείται η δουλεία λέγ’νε σε «Θερίστ’ αργάτ’ θερίστ’ αργάτ’, θα σπάζω την κοσσάραν, κι αν ’κι τελείται το χωράφ’, θα σπάζω την κασκάραν».

Αύγουστος – Άγουστος: Άμα για τον Άγουστον τιδέν κακόν ’κ’ έεις να λες. «Ο Άγουστον αλωνίζ’, τ’ οικοκύρτς χαρεντερίζ’».

Κυρά Κακή: Η χαρά ας σα πατσάχια τουν τρέχ’, ’κ’ ελέπ’ς. Νε παι πώς να χάρουμες «Τ’ Αυγούστ’, η έμπα τ’ καλοκαίρ’, η έβγα τ’ τη χιονί η άκραν».

Σεπτέμβριος – Σταυρίτες: Τα καλά τη Σταυρίτε είν’ πολλά, ’κ’ επορείς να λες. «Σταυρίτε καλωσόρισμαν με τη ποπά ευχία, οσπίτια και οσπιτιανοί, γομάτον ευλοΐαν».

Κυρά Κακή: Ανασπάλτς «Σταυρίτα φαίνεται γραού (πάχνη) και δείσα (ομίχλη) ’ς σα ραχία και αρχινούν τα φυσετούς (δυνατοί άνεμοι), σκαλών’νε τα κρυάδας».

Οκτώβριος – Τρυγομηνάς: Για τον Τρυγομηνά πα θα λες; «Ο Τρυγομηνάς έν’ ζεγκίντς, φέρ’ κρύα νερά και πίντς».

Κυρά Κακή: Ανάθεμ’ άτον τον κατάβρεχο. «Βίρα βρέχ’ και βουρκανίζ’ και τα φύλλα κιτρινίζ’».

Νοέμβριος – Αεργίτες: Κυρά Κακή ας σον Αεργίτα, μ’ έεις παράπονον. «Τ’ Αεργίτα, ας σο λιμάν’, τα χαψία ’ς σο τηγάν’».

Κυρά Κακή: Ποτάμια τα παράπονα μ’ κι ας ατόν τον χιονόβρεχον. «Αεργίτα χειμός καιρός και χιόνια ’ς σα ραχία, πολλά χιόνια εσκέπασαν παρχάρια και χωρία».

Δεκέμβριος – Χριστιαννάρτς: Γιαμ’ θα πιάντς και τον Χριστιαννάρ’ ’ς σο στόμα σ’, ανευλόητη; Τον Χριστιαννάρ’ «Χριστός ’γεννέθεν, χαρά ’ς σον κόσμον».

Κυρά Κακή: Εγεννέθεν ο Χριστόν ’κι λέω, δοξασμένο τ’ όνομαν ατ’, άμα πολλά παράδας φεύ’νε ατά τα ημέρας γιατί «Τη Χριστού όλ’ αναλλάζ’νε και τα πετεινάρια σπάζ’νε».

Χρόνος: Αέτσ’ πως λες κυρά Κακή, όλια τα μήνας είναι κακά.

Κυρά Κακή: Κακά και ανευλόητα.

Χρόνος: Αέτσ’ αν έν’ φέρτε ’ς σην κυρά Κακή ατά ντο είπα σας.

Τα παιδία φέρ’νε έναν δεμάτ’ ξύλα και έναν σακούλ’ μικρόν.

Χρόνος: Κυρά Κακή ατά τα ξύλα και ατό το σακκουλόπον είναι για τ’ εσέν’. Τέρεν, το σακκουλόπον θα ανοίεις ατό μανάχο όντες θα πας ’ς σ’ οσπίτι σ’ και κλειδώντς καλά καλά την πόρταν. Να έεις καλόν στράταν!
Παραμυθάς: Η κυρά Κακή αγληγορετά έφυεν. Έσ’κωσεν κι έσυρε τα ξύλα οξωκέσ’ ας σο καλύβιν, εκράτεσεν σπιχτά το σακκουλόπον ’ς σα χέρια τ’ς και έτρεξεν ’ς σ’ οσπίτ’ν ατ’ς. Μίαν εσπάλτσεν καλά τα παραθύρια και την πόρταν κι επεκεί ένοιξεν το σακκουλόπον. Και ντο ελέπ’, απέσ’ είχεν μανάχο λιθάρια. Αέτσ’ επαίρεν έναν καλόν μάθημα για την κακίαν ατ’ς και τα άσκεμα τα λόγια τ’ς. Η κυρά Καλή πα έζησεν καλά κι εμείς κι άλλο καλλίον.





Η κυρά Καλή και τα 12 μήνας
Πρόκειται για τη διασκευή του παραδοσιακού παραμυθιού «Η κυρά καλή και οι δώδεκα μήνες» στην ποντιακή διάλεκτο, της Χρύσας Μαυρίδου, με την πολύτιμη βοήθεια του Σάββα Σαλπιγγίδη και της Αρχοντούλας Κωνσταντινίδου, η οποία έκανε τη διόρθωση των ποντιακών του κειμένου.
Παραμυθάς: ’Σ σα παλαιά τα χρόνια εζήν’νεν είνας φτωχέσσα γαρή, η κυρά Καλή. Έναν ημέραν εξέβεν ’ς σο ραχίν να σερεύ’ ξύλα για το τσάχ’. Αναχάπαρα επάτεσεν η βρεχή. Η κυρά Καλή για να γλυτών’ εντώκεν την πόρταν ’ς σ’ έναν καλύβ’. Ένοιξαν ατέν και εσέβεν απέσ’. ’Σ ση μέσ’ έτον είνας γέρος, τα γένια τ’ άσπρα χιόνια και ολόερα τ’ έστεκαν δώδεκα παλληκάρια. Τα τρία εφόρ’ναν γούνας, τρία είχαν ’ς σα κιφάλια ’τουν τσιτσέκια, τρία είχαν ’ς σα μαλλία ’τουν στάχυα και τρία πα είχαν βοτρύδια.
Χρόνος: Καλώς έρθες ’ς σ’ οσπίτ’ν εμούν, κάθκα να αναπάεσαι.
Κυρά Καλή: Ευχαριστώ σας πολλά.
Χρόνος: Πώς ευρέθες αδακέσ’;
Κυρά Καλή: Έρθα να σερεύω ξύλα για το τσάχι μ’ και επίασ’ εμέν η βρεχή.
Χρόνος: Πώς λέγ’νε σε;
Κυρά Καλή: Τ’ όνεμα μ’ έν’ Καλή.
Χρόνος: Πέει με κυρά Καλή, ντο λέει ο κόσμον για τον Χρόνο και τα παιδία ατ’, τα μήνας; Έμαθα πολλά κατηγορούν’ ατόν.
Κυρά Καλή: Εγώ τιδέν ’κ’ έκ’σα. Ο Χρόνον πα καλός έν’ και τα μήνας πα καλά και ευλοημένα είναι.
Ιανουάριος – Καλαντάρτς: Ο κόσμον λέει για τον Καλαντάρ’ και κατηγορεί ατόν «Άρ’ έρθεν και ο Καλαντάρτς, τα κρύα και τα χιόνια, χιονίζ’, φυσά και βουρκανίζ’ και όλεν την γην παγών’νε». Εσύ ντο λες;

Κυρά Καλή: Εγώ λέω παλληκάρι μ’, τον Καλαντάρ’ οι ανθρώπ’ αναπάουνταν και χαίρουνταν. «Κάθουνταν οι οσπιτιανοί ολόερα σο τσάχ’, χειροδουλεύ’νε οι τρανοί, οι νέοι παρακαδεύ’νε, κι οι πεκιάρ’ κρύον ’κι τερούν, το σεβταλούκ νουνίζ’νε.».

Φεβρουάριος – Κούντουρος: Τον Κούντουρον περιπαίζ’ν’ ατόν και λέγ’νε «Ο Κούντουρον έν’ λειφτός, έν’ ολίγον πα ζαντός».

Κυρά Καλή: Άμα πέει και εκείνο «Έρθεν και ο Κούντουρον, θα τρως πολλά βούτορον».

Μάρτιος – Μάρτ’ς: Κυρά Καλή, ο κόσμον πολλά γουζεύ’ με τον Μάρτ’ και λέει «Ας φουρκίζομεν το Μάρτ’, έχ’ αφώτιστον ινάτ’.».

Κυρά Καλή: Εγώ αγαπώ ατόν και λέω «Καλώς να έρται ο Μάρτ’ς, που λύν’ τα χιόνια και φέρ’ τα χελιδόνια».

Απρίλιος – Απρίλτς: «Απρίλ’τς έρται και περάν’, τ’ άλλο κλαίει, τ’ άλλο γελά», χολιάσκεται ο κόσμον με τον Απρίλ’. Εσύ πα χολιάσκεσαι;

Κυρά Καλή: Πώς να χολιάσκουμαι με τον Απρίλ’; Ατός όντες έρται με το καλόν, φέρ’ τα πρασινάδας, τα χιόνια όλα λύουν και χάν’νταν τα κρυάδας.

Μάιος – Καλομηνάς: Τον Καλομηνά πολλά φογούντανε γιατί εθαρούνε ’ς σον καιρόν ατ’ τα μάισσας ευτάγ’νε μαϊσσουλούκια, αέτσ’ ’κ’ έν’; Και όντες σύρ’ χαλάζ’ περιπαίζ’ν’ ατόν «Τ’ αρνί μ’ επαρακάλ-ν-ατό κι ατό εποίν’νεν νάζια, τα δάκρα μ’ εκατήβαιναν Καλομηνά χαλάζια.».

Κυρά Καλή: Ντο είναι ατά ντο λες; Τον Καλομηνά η καρδία μουν ανοίεται και τραγουδούμε «Όντες έρται ο Καλομηνάς φυτρών’νε τα χορτάρια, ντ’ έμορφα επρασίντσανε τα τσόλια τα παρχάρια».

Ιούνιος – Κερασινόν: «Ο Κερασινόν φέρ’ ήλιον και μαραίν’ σε άμον μήλον», έκ’σα να λέγ’νε κυρά Καλή.

Κυρά Καλή: ’Κ’ έκ’σες καλά. «Ο Κερασινόν φέρ’ ήλιον, ευτάει σε έμνοστον άμον μήλον», λέγ’νε.

Ιούλιος – Χορτοθέρ’τς: Τον Χορτοθέρ’ ’κι θέλετε ατόν για τα πολλά δουλείας και για τ’ ατό αμάν λέτε «Έρθεν και ο Χορτοθέρτς έπαρ’ το δρεπάν’ ’ς σο χέρ’».

Κυρά Καλή: Ευλοημένος Χορτοθέρτς που δί’ μας σε και τρώμε, τ’ αγούρια παίζ’νε κεμεντζέ και τραγωδούν ’ς σ’ αλώνια.

Αύγουστος – Αγουστος: Κυρά Καλή γιαμ’ χολιάσκεσαι και εσύ πα με τον Αύγουστο γιατί τελείται το καλοκαίρ’ και λες «Επάτεσαμ’ ’ς σον Αύγουστον και ’ς ση χιονί’ την άκραν».

Κυρά Καλή: Γιοχ πούλι μ’, ’κ’ επορώ να χολιάσκουμαι με τ’ ατόν. «Αύγουστον σπογγίζ’ τ’ αλώνια και λαρών’ όλια τα πόνια».

Σεπτέμβριος – Σταυρίτες: «Ο Σταυρίτες ’κχύν’ τα φύλλα και μαραίν’ντανε τα ξύλα». Εσύ ντο λες;

Κυρά Καλή: Εγώ λέγω «Ο Σταυρίτες ρεντσιπέρτς (γεωργός), έναν σπέρτς και πέντε παίρτς».

Οκτώβριος – Τρυγομηνάς: Και για τον Τρυγομηνά που ατόσον συρίζ’ και κρύον πα κρεμίζ’;

Κυρά Καλή: Καλόν λόγον θα λέω «Σ’ Αϊ-Δημητρή το μήνα, μη φογάσαι ξάι την πείνα».

Νοέμβριος – Αεργίτες: «Αεργίτες μουρδουλίζ’, ’ς σο ραχίν ανθρώπ’ς φουρκίζ’» λέει ο κόσμον για τον Αεργίτε, εσύ κυρά Καλή πιστεύ’ς α’;

Κυρά Καλή: Ντο άσκεμα λόγια είν’ ατά, σους παίδα. Ο Αεργίτες πα καλός έν’ και όπως λέει η τραγωδία «Κρυάδας και χιόνια πολλά έγκε μας Αεργίτες, ’ς σον κρύον π’ ευτάει σεβταλούκ, θα έν’ πολλά τεχνίτες».

Δεκέμβριος – Χριστιαννάρτς: Και τον Χριστιαννάρ’ πα επίασεν ο κόσμον ’ς σο στόμαν ατ’. Λέει και για τ’ ατόν «Χριστιαννάρτς φέρ’ τον κρύον, ναϊλί εκείνον που ’κ’ έχ’ βίον».

Κυρά Καλή: Τέρεν παλληκάρι μ’, τον Χριστιαννάρ’ έχουμεν τρανόν χαράν γιατί ο Χριστόν εγεννέθεν, τα μήνας γίν’νταν δώδεκα κι ο χρόνον πα ετελέθεν.

Χρόνος: Αέτσ’ πως λες κυρά Καλή, όλια τα μήνας είναι καλά.

Κυρά Καλή: Καλά και ευλοημένα.

Χρόνος: Αέτσ’ αν έν’ φέρτε ’ς σην κυρά Καλή ατά ντο είπα σας.

Τα παιδία φέρ’νε έναν δεμάτ’ ξύλα και έναν σακούλ’ μικρόν.

Χρόνος: Κυρά Καλή ατά τα ξύλα και ατό το σακκουλόπον είναι για τ’ εσέν’. Τέρεν, το σακκουλόπον θα ανοίεις ατό μαναχόν όντες θα πας ’ς σ’ οσπίτι σ’ και κλειδώντς την πόρταν. Να έεις καλόν στράταν!

Κυρά Καλή: Πολλά ευχαριστώ σας, να είστουν καλά.

Παραμυθάς: Η κυρά Καλή όντες έφτασε ’ς σ’ οσπίτ’ν ατ’ς και εκλείδωσεν την πόρταν, ένοιξεν το σακουλόπον και ντο να ελέπ’. Έτον γομάτο χρυσά φλουρία.
Με τ’ ολίγον καιρόν η κυρά Καλή εποίκεν ένα καινούρ’ έμορφον οσπίτ’, ολόερα με δέντρα και τσιτσέκια. Εζήν’νεν χαρεμέντσα με τα παιδία-ν-ατ’ς και επερανήνε πολλά καλά. Με τα παράδας που εδέκεν ατέν ο Χρόνον εβοήθησε και άλλτς ανθρώπ’ς που ’κ’ είχαν.
Είνας γειτονάβα, η κυρά Κακή, εζέλεψεν ατέν και ερώτεσεν ατέν:
-Ντο ίνεται με τ’ εσέν, εσύ φτωχέσσα γαρή που εύρες ατόσα παράδας; Γιαμ’ εσόεψες ατά;
Η κυρά Καλή είπεν ατέν την ιστορίαν όπως έντον.
Η γειτονάβα έτον ζεγκίναινα, αμά εζέλεψεν την κυρά Καλή. Καιρόν ’κ’ εχάσεν, εξέβεν ’ς σο ραχίν. Εύρεν το καλύβιν, εντώκεν την πόρταν, ένοιξαν ατέν τα παλληκάρια και εσέγκαν ατέν απέσ’.

Οι Μήνες: Καλημερία θεία, κάθκα να τρώγουμε.

Κυρά Κακή: Κακέσσα και αναθεμάτιστος θέλτς να λες, τα χέρια μ’ ένταν ξύλα ας σον κρύον και τα ποδάρια μ’ επάγωσαν με τ’ ατόν τον καιρόν, κακόν χρόνον να έχ’.

Χρόνος: Έλα σουμά ’ς σο τσάχ’ να χουλείσαι. Πέει με πώς λέγ’νε σε;

Κυρά Κακή: Ο δεξάμενο μ’ εφώτ’σεν εμέν Κερεκή, άμα εγώ εποίκ’ ατό Κακή. Όντες ακούν’ τ’ όνεμα μ’ κανείς ’κι σουμών’ να ψαλαφά παράδας.

Χρόνος: Κυρά Κακή ας σα δώδεκα τα μήνας, τίναν αγαπάς κι άλλο πολλά;

Κυρά Κακή: Κακόν χάλ’ έχ’νε, καν’νάν ’κι αγαπώ.

Χρόνος: Γιάτι ’κι αγαπάς ατσέ, ντο εποίκαν’ εσέν; Κάτ’ καλό θα έχ’νε. Ας παίρουμ’ ατσέ έναν έναν.

Ιανουάριος – Καλαντάρτς: Ας αρχινούμε ας σον Καλαντάρ’. «Ο Καλαντάρτς φέρ’ νεοχρονίαν, χαρά, γέλος και δουλείαν».

Κυρά Κακή: Καλανταρί αγγούρια.

Φεβρουάριος – Κούντουρος: «Τον Κούντουρον γεννούν τα ζα, τα κοσσάρας, τα ωβά, φτάγ’νε ανθρώπ’ το φούστορον, σύρ’νε απάν’ το βούτορον».

Κυρά Κακή: Ποίος ο Κούντουρον, ο Κούτσουρον, ο ουραδοκομμένον; Ποδεδίζω το Χριστό σ’, ο Κούντουρον έν’ λειφτός.

Μάρτιος – Μάρτ’ς: «Ο Μάρτ’ς φέρ’ τα χελιδόνια, κελαηδούν και λύν’ τα χιόνια» ατό καλό ’κ’ έν’;

Κυρά Κακή: Χάσον ατόν τον αγέλαστον και τον θεοχάλαστον. «Ο Μάρτ’ς έρται και διαβαίν’, άλλτς παγών’ και άλλτς χουλαίν’».

Απρίλιος – Απρίλτς: Για τον Απρίλ’ ορθά λέει ο κόσμον «Απρίλην έβρεξεν, το κοκκίν έστρωσεν».

Κυρά Κακή: Και εγώ πα λέω, «Απρίλτς κι αν εκατεπράεσεν, απρινάρευτος ’κ’ εξέβεν».

Μάιος – Καλομηνάς: «Καλομηνά η βρεχή και τη Θεού η ευχή, τ’ έναν τ’ άλλο ομοιάζ’νεν και κοκκία ωβάζ’νεν».

Κυρά Κακή: Και όντες σύρ’ το χαλάζ’ ατότε θα λέγω σε «Έρθεν ο Καλομηνάς, βόστ’ τσιτσέκια αν πεινάς».

Ιούνιος – Κερασινόν: Άμα ο Κερασινόν έν’ καλός. «Έρθεν ο Κερασινόν, εχουλέθεν ο καιρόν, τρώμε κόκκινα κεράσια, βούτορον με τα χασχάσια».

Κυρά Κακή: Ούμπαν ακούς πολλά κεράσια, έπαρ’ και μικρόν καλάθ’.

Ιούλιος – Χορτοθέρ’τς: Για τον Χορτοθέρ’ ντο επορείς και λες; «Επάτεσεν ο Χορτοθέρτς, τα ιπωρ’κά εβγαίν’νε, γαρτύν’νε τα χορταρικά, τα στάχυα κιφαλών’νε».

Κυρά Κακή: Καλά λες ατα, αμά ’κι νουνίεις το θέρος και την νεγκασία. Με τ’ έναν δρεπάν’ είμεσε ’ς σο χέρ’, όλεν τον Χορτοθέρ’. Και όντες ’κι τελείται η δουλεία λέγ’νε σε «Θερίστ’ αργάτ’ θερίστ’ αργάτ’, θα σπάζω την κοσσάραν, κι αν ’κι τελείται το χωράφ’, θα σπάζω την κασκάραν».

Αύγουστος – Άγουστος: Άμα για τον Άγουστον τιδέν κακόν ’κ’ έεις να λες. «Ο Άγουστον αλωνίζ’, τ’ οικοκύρτς χαρεντερίζ’».

Κυρά Κακή: Η χαρά ας σα πατσάχια τουν τρέχ’, ’κ’ ελέπ’ς. Νε παι πώς να χάρουμες «Τ’ Αυγούστ’, η έμπα τ’ καλοκαίρ’, η έβγα τ’ τη χιονί η άκραν».

Σεπτέμβριος – Σταυρίτες: Τα καλά τη Σταυρίτε είν’ πολλά, ’κ’ επορείς να λες. «Σταυρίτε καλωσόρισμαν με τη ποπά ευχία, οσπίτια και οσπιτιανοί, γομάτον ευλοΐαν».

Κυρά Κακή: Ανασπάλτς «Σταυρίτα φαίνεται γραού (πάχνη) και δείσα (ομίχλη) ’ς σα ραχία και αρχινούν τα φυσετούς (δυνατοί άνεμοι), σκαλών’νε τα κρυάδας».

Οκτώβριος – Τρυγομηνάς: Για τον Τρυγομηνά πα θα λες; «Ο Τρυγομηνάς έν’ ζεγκίντς, φέρ’ κρύα νερά και πίντς».

Κυρά Κακή: Ανάθεμ’ άτον τον κατάβρεχο. «Βίρα βρέχ’ και βουρκανίζ’ και τα φύλλα κιτρινίζ’».

Νοέμβριος – Αεργίτες: Κυρά Κακή ας σον Αεργίτα, μ’ έεις παράπονον. «Τ’ Αεργίτα, ας σο λιμάν’, τα χαψία ’ς σο τηγάν’».

Κυρά Κακή: Ποτάμια τα παράπονα μ’ κι ας ατόν τον χιονόβρεχον. «Αεργίτα χειμός καιρός και χιόνια ’ς σα ραχία, πολλά χιόνια εσκέπασαν παρχάρια και χωρία».

Δεκέμβριος – Χριστιαννάρτς: Γιαμ’ θα πιάντς και τον Χριστιαννάρ’ ’ς σο στόμα σ’, ανευλόητη; Τον Χριστιαννάρ’ «Χριστός ’γεννέθεν, χαρά ’ς σον κόσμον».

Κυρά Κακή: Εγεννέθεν ο Χριστόν ’κι λέω, δοξασμένο τ’ όνομαν ατ’, άμα πολλά παράδας φεύ’νε ατά τα ημέρας γιατί «Τη Χριστού όλ’ αναλλάζ’νε και τα πετεινάρια σπάζ’νε».

Χρόνος: Αέτσ’ πως λες κυρά Κακή, όλια τα μήνας είναι κακά.

Κυρά Κακή: Κακά και ανευλόητα.

Χρόνος: Αέτσ’ αν έν’ φέρτε ’ς σην κυρά Κακή ατά ντο είπα σας.

Τα παιδία φέρ’νε έναν δεμάτ’ ξύλα και έναν σακούλ’ μικρόν.

Χρόνος: Κυρά Κακή ατά τα ξύλα και ατό το σακκουλόπον είναι για τ’ εσέν’. Τέρεν, το σακκουλόπον θα ανοίεις ατό μανάχο όντες θα πας ’ς σ’ οσπίτι σ’ και κλειδώντς καλά καλά την πόρταν. Να έεις καλόν στράταν!
Παραμυθάς: Η κυρά Κακή αγληγορετά έφυεν. Έσ’κωσεν κι έσυρε τα ξύλα οξωκέσ’ ας σο καλύβιν, εκράτεσεν σπιχτά το σακκουλόπον ’ς σα χέρια τ’ς και έτρεξεν ’ς σ’ οσπίτ’ν ατ’ς. Μίαν εσπάλτσεν καλά τα παραθύρια και την πόρταν κι επεκεί ένοιξεν το σακκουλόπον. Και ντο ελέπ’, απέσ’ είχεν μανάχο λιθάρια. Αέτσ’ επαίρεν έναν καλόν μάθημα για την κακίαν ατ’ς και τα άσκεμα τα λόγια τ’ς. Η κυρά Καλή πα έζησεν καλά κι εμείς κι άλλο καλλίον.





Η κυρά Καλή και τα 12 μήνας
Πρόκειται για τη διασκευή του παραδοσιακού παραμυθιού «Η κυρά καλή και οι δώδεκα μήνες» στην ποντιακή διάλεκτο, της Χρύσας Μαυρίδου, με την πολύτιμη βοήθεια του Σάββα Σαλπιγγίδη και της Αρχοντούλας Κωνσταντινίδου, η οποία έκανε τη διόρθωση των ποντιακών του κειμένου.
Παραμυθάς: ’Σ σα παλαιά τα χρόνια εζήν’νεν είνας φτωχέσσα γαρή, η κυρά Καλή. Έναν ημέραν εξέβεν ’ς σο ραχίν να σερεύ’ ξύλα για το τσάχ’. Αναχάπαρα επάτεσεν η βρεχή. Η κυρά Καλή για να γλυτών’ εντώκεν την πόρταν ’ς σ’ έναν καλύβ’. Ένοιξαν ατέν και εσέβεν απέσ’. ’Σ ση μέσ’ έτον είνας γέρος, τα γένια τ’ άσπρα χιόνια και ολόερα τ’ έστεκαν δώδεκα παλληκάρια. Τα τρία εφόρ’ναν γούνας, τρία είχαν ’ς σα κιφάλια ’τουν τσιτσέκια, τρία είχαν ’ς σα μαλλία ’τουν στάχυα και τρία πα είχαν βοτρύδια.
Χρόνος: Καλώς έρθες ’ς σ’ οσπίτ’ν εμούν, κάθκα να αναπάεσαι.
Κυρά Καλή: Ευχαριστώ σας πολλά.
Χρόνος: Πώς ευρέθες αδακέσ’;
Κυρά Καλή: Έρθα να σερεύω ξύλα για το τσάχι μ’ και επίασ’ εμέν η βρεχή.
Χρόνος: Πώς λέγ’νε σε;
Κυρά Καλή: Τ’ όνεμα μ’ έν’ Καλή.
Χρόνος: Πέει με κυρά Καλή, ντο λέει ο κόσμον για τον Χρόνο και τα παιδία ατ’, τα μήνας; Έμαθα πολλά κατηγορούν’ ατόν.
Κυρά Καλή: Εγώ τιδέν ’κ’ έκ’σα. Ο Χρόνον πα καλός έν’ και τα μήνας πα καλά και ευλοημένα είναι.
Ιανουάριος – Καλαντάρτς: Ο κόσμον λέει για τον Καλαντάρ’ και κατηγορεί ατόν «Άρ’ έρθεν και ο Καλαντάρτς, τα κρύα και τα χιόνια, χιονίζ’, φυσά και βουρκανίζ’ και όλεν την γην παγών’νε». Εσύ ντο λες;

Κυρά Καλή: Εγώ λέω παλληκάρι μ’, τον Καλαντάρ’ οι ανθρώπ’ αναπάουνταν και χαίρουνταν. «Κάθουνταν οι οσπιτιανοί ολόερα σο τσάχ’, χειροδουλεύ’νε οι τρανοί, οι νέοι παρακαδεύ’νε, κι οι πεκιάρ’ κρύον ’κι τερούν, το σεβταλούκ νουνίζ’νε.».

Φεβρουάριος – Κούντουρος: Τον Κούντουρον περιπαίζ’ν’ ατόν και λέγ’νε «Ο Κούντουρον έν’ λειφτός, έν’ ολίγον πα ζαντός».

Κυρά Καλή: Άμα πέει και εκείνο «Έρθεν και ο Κούντουρον, θα τρως πολλά βούτορον».

Μάρτιος – Μάρτ’ς: Κυρά Καλή, ο κόσμον πολλά γουζεύ’ με τον Μάρτ’ και λέει «Ας φουρκίζομεν το Μάρτ’, έχ’ αφώτιστον ινάτ’.».

Κυρά Καλή: Εγώ αγαπώ ατόν και λέω «Καλώς να έρται ο Μάρτ’ς, που λύν’ τα χιόνια και φέρ’ τα χελιδόνια».

Απρίλιος – Απρίλτς: «Απρίλ’τς έρται και περάν’, τ’ άλλο κλαίει, τ’ άλλο γελά», χολιάσκεται ο κόσμον με τον Απρίλ’. Εσύ πα χολιάσκεσαι;

Κυρά Καλή: Πώς να χολιάσκουμαι με τον Απρίλ’; Ατός όντες έρται με το καλόν, φέρ’ τα πρασινάδας, τα χιόνια όλα λύουν και χάν’νταν τα κρυάδας.

Μάιος – Καλομηνάς: Τον Καλομηνά πολλά φογούντανε γιατί εθαρούνε ’ς σον καιρόν ατ’ τα μάισσας ευτάγ’νε μαϊσσουλούκια, αέτσ’ ’κ’ έν’; Και όντες σύρ’ χαλάζ’ περιπαίζ’ν’ ατόν «Τ’ αρνί μ’ επαρακάλ-ν-ατό κι ατό εποίν’νεν νάζια, τα δάκρα μ’ εκατήβαιναν Καλομηνά χαλάζια.».

Κυρά Καλή: Ντο είναι ατά ντο λες; Τον Καλομηνά η καρδία μουν ανοίεται και τραγουδούμε «Όντες έρται ο Καλομηνάς φυτρών’νε τα χορτάρια, ντ’ έμορφα επρασίντσανε τα τσόλια τα παρχάρια».

Ιούνιος – Κερασινόν: «Ο Κερασινόν φέρ’ ήλιον και μαραίν’ σε άμον μήλον», έκ’σα να λέγ’νε κυρά Καλή.

Κυρά Καλή: ’Κ’ έκ’σες καλά. «Ο Κερασινόν φέρ’ ήλιον, ευτάει σε έμνοστον άμον μήλον», λέγ’νε.

Ιούλιος – Χορτοθέρ’τς: Τον Χορτοθέρ’ ’κι θέλετε ατόν για τα πολλά δουλείας και για τ’ ατό αμάν λέτε «Έρθεν και ο Χορτοθέρτς έπαρ’ το δρεπάν’ ’ς σο χέρ’».

Κυρά Καλή: Ευλοημένος Χορτοθέρτς που δί’ μας σε και τρώμε, τ’ αγούρια παίζ’νε κεμεντζέ και τραγωδούν ’ς σ’ αλώνια.

Αύγουστος – Αγουστος: Κυρά Καλή γιαμ’ χολιάσκεσαι και εσύ πα με τον Αύγουστο γιατί τελείται το καλοκαίρ’ και λες «Επάτεσαμ’ ’ς σον Αύγουστον και ’ς ση χιονί’ την άκραν».

Κυρά Καλή: Γιοχ πούλι μ’, ’κ’ επορώ να χολιάσκουμαι με τ’ ατόν. «Αύγουστον σπογγίζ’ τ’ αλώνια και λαρών’ όλια τα πόνια».

Σεπτέμβριος – Σταυρίτες: «Ο Σταυρίτες ’κχύν’ τα φύλλα και μαραίν’ντανε τα ξύλα». Εσύ ντο λες;

Κυρά Καλή: Εγώ λέγω «Ο Σταυρίτες ρεντσιπέρτς (γεωργός), έναν σπέρτς και πέντε παίρτς».

Οκτώβριος – Τρυγομηνάς: Και για τον Τρυγομηνά που ατόσον συρίζ’ και κρύον πα κρεμίζ’;

Κυρά Καλή: Καλόν λόγον θα λέω «Σ’ Αϊ-Δημητρή το μήνα, μη φογάσαι ξάι την πείνα».

Νοέμβριος – Αεργίτες: «Αεργίτες μουρδουλίζ’, ’ς σο ραχίν ανθρώπ’ς φουρκίζ’» λέει ο κόσμον για τον Αεργίτε, εσύ κυρά Καλή πιστεύ’ς α’;

Κυρά Καλή: Ντο άσκεμα λόγια είν’ ατά, σους παίδα. Ο Αεργίτες πα καλός έν’ και όπως λέει η τραγωδία «Κρυάδας και χιόνια πολλά έγκε μας Αεργίτες, ’ς σον κρύον π’ ευτάει σεβταλούκ, θα έν’ πολλά τεχνίτες».

Δεκέμβριος – Χριστιαννάρτς: Και τον Χριστιαννάρ’ πα επίασεν ο κόσμον ’ς σο στόμαν ατ’. Λέει και για τ’ ατόν «Χριστιαννάρτς φέρ’ τον κρύον, ναϊλί εκείνον που ’κ’ έχ’ βίον».

Κυρά Καλή: Τέρεν παλληκάρι μ’, τον Χριστιαννάρ’ έχουμεν τρανόν χαράν γιατί ο Χριστόν εγεννέθεν, τα μήνας γίν’νταν δώδεκα κι ο χρόνον πα ετελέθεν.

Χρόνος: Αέτσ’ πως λες κυρά Καλή, όλια τα μήνας είναι καλά.

Κυρά Καλή: Καλά και ευλοημένα.

Χρόνος: Αέτσ’ αν έν’ φέρτε ’ς σην κυρά Καλή ατά ντο είπα σας.

Τα παιδία φέρ’νε έναν δεμάτ’ ξύλα και έναν σακούλ’ μικρόν.

Χρόνος: Κυρά Καλή ατά τα ξύλα και ατό το σακκουλόπον είναι για τ’ εσέν’. Τέρεν, το σακκουλόπον θα ανοίεις ατό μαναχόν όντες θα πας ’ς σ’ οσπίτι σ’ και κλειδώντς την πόρταν. Να έεις καλόν στράταν!

Κυρά Καλή: Πολλά ευχαριστώ σας, να είστουν καλά.

Παραμυθάς: Η κυρά Καλή όντες έφτασε ’ς σ’ οσπίτ’ν ατ’ς και εκλείδωσεν την πόρταν, ένοιξεν το σακουλόπον και ντο να ελέπ’. Έτον γομάτο χρυσά φλουρία.
Με τ’ ολίγον καιρόν η κυρά Καλή εποίκεν ένα καινούρ’ έμορφον οσπίτ’, ολόερα με δέντρα και τσιτσέκια. Εζήν’νεν χαρεμέντσα με τα παιδία-ν-ατ’ς και επερανήνε πολλά καλά. Με τα παράδας που εδέκεν ατέν ο Χρόνον εβοήθησε και άλλτς ανθρώπ’ς που ’κ’ είχαν.
Είνας γειτονάβα, η κυρά Κακή, εζέλεψεν ατέν και ερώτεσεν ατέν:
-Ντο ίνεται με τ’ εσέν, εσύ φτωχέσσα γαρή που εύρες ατόσα παράδας; Γιαμ’ εσόεψες ατά;
Η κυρά Καλή είπεν ατέν την ιστορίαν όπως έντον.
Η γειτονάβα έτον ζεγκίναινα, αμά εζέλεψεν την κυρά Καλή. Καιρόν ’κ’ εχάσεν, εξέβεν ’ς σο ραχίν. Εύρεν το καλύβιν, εντώκεν την πόρταν, ένοιξαν ατέν τα παλληκάρια και εσέγκαν ατέν απέσ’.

Οι Μήνες: Καλημερία θεία, κάθκα να τρώγουμε.

Κυρά Κακή: Κακέσσα και αναθεμάτιστος θέλτς να λες, τα χέρια μ’ ένταν ξύλα ας σον κρύον και τα ποδάρια μ’ επάγωσαν με τ’ ατόν τον καιρόν, κακόν χρόνον να έχ’.

Χρόνος: Έλα σουμά ’ς σο τσάχ’ να χουλείσαι. Πέει με πώς λέγ’νε σε;

Κυρά Κακή: Ο δεξάμενο μ’ εφώτ’σεν εμέν Κερεκή, άμα εγώ εποίκ’ ατό Κακή. Όντες ακούν’ τ’ όνεμα μ’ κανείς ’κι σουμών’ να ψαλαφά παράδας.

Χρόνος: Κυρά Κακή ας σα δώδεκα τα μήνας, τίναν αγαπάς κι άλλο πολλά;

Κυρά Κακή: Κακόν χάλ’ έχ’νε, καν’νάν ’κι αγαπώ.

Χρόνος: Γιάτι ’κι αγαπάς ατσέ, ντο εποίκαν’ εσέν; Κάτ’ καλό θα έχ’νε. Ας παίρουμ’ ατσέ έναν έναν.

Ιανουάριος – Καλαντάρτς: Ας αρχινούμε ας σον Καλαντάρ’. «Ο Καλαντάρτς φέρ’ νεοχρονίαν, χαρά, γέλος και δουλείαν».

Κυρά Κακή: Καλανταρί αγγούρια.

Φεβρουάριος – Κούντουρος: «Τον Κούντουρον γεννούν τα ζα, τα κοσσάρας, τα ωβά, φτάγ’νε ανθρώπ’ το φούστορον, σύρ’νε απάν’ το βούτορον».

Κυρά Κακή: Ποίος ο Κούντουρον, ο Κούτσουρον, ο ουραδοκομμένον; Ποδεδίζω το Χριστό σ’, ο Κούντουρον έν’ λειφτός.

Μάρτιος – Μάρτ’ς: «Ο Μάρτ’ς φέρ’ τα χελιδόνια, κελαηδούν και λύν’ τα χιόνια» ατό καλό ’κ’ έν’;

Κυρά Κακή: Χάσον ατόν τον αγέλαστον και τον θεοχάλαστον. «Ο Μάρτ’ς έρται και διαβαίν’, άλλτς παγών’ και άλλτς χουλαίν’».

Απρίλιος – Απρίλτς: Για τον Απρίλ’ ορθά λέει ο κόσμον «Απρίλην έβρεξεν, το κοκκίν έστρωσεν».

Κυρά Κακή: Και εγώ πα λέω, «Απρίλτς κι αν εκατεπράεσεν, απρινάρευτος ’κ’ εξέβεν».

Μάιος – Καλομηνάς: «Καλομηνά η βρεχή και τη Θεού η ευχή, τ’ έναν τ’ άλλο ομοιάζ’νεν και κοκκία ωβάζ’νεν».

Κυρά Κακή: Και όντες σύρ’ το χαλάζ’ ατότε θα λέγω σε «Έρθεν ο Καλομηνάς, βόστ’ τσιτσέκια αν πεινάς».

Ιούνιος – Κερασινόν: Άμα ο Κερασινόν έν’ καλός. «Έρθεν ο Κερασινόν, εχουλέθεν ο καιρόν, τρώμε κόκκινα κεράσια, βούτορον με τα χασχάσια».

Κυρά Κακή: Ούμπαν ακούς πολλά κεράσια, έπαρ’ και μικρόν καλάθ’.

Ιούλιος – Χορτοθέρ’τς: Για τον Χορτοθέρ’ ντο επορείς και λες; «Επάτεσεν ο Χορτοθέρτς, τα ιπωρ’κά εβγαίν’νε, γαρτύν’νε τα χορταρικά, τα στάχυα κιφαλών’νε».

Κυρά Κακή: Καλά λες ατα, αμά ’κι νουνίεις το θέρος και την νεγκασία. Με τ’ έναν δρεπάν’ είμεσε ’ς σο χέρ’, όλεν τον Χορτοθέρ’. Και όντες ’κι τελείται η δουλεία λέγ’νε σε «Θερίστ’ αργάτ’ θερίστ’ αργάτ’, θα σπάζω την κοσσάραν, κι αν ’κι τελείται το χωράφ’, θα σπάζω την κασκάραν».

Αύγουστος – Άγουστος: Άμα για τον Άγουστον τιδέν κακόν ’κ’ έεις να λες. «Ο Άγουστον αλωνίζ’, τ’ οικοκύρτς χαρεντερίζ’».

Κυρά Κακή: Η χαρά ας σα πατσάχια τουν τρέχ’, ’κ’ ελέπ’ς. Νε παι πώς να χάρουμες «Τ’ Αυγούστ’, η έμπα τ’ καλοκαίρ’, η έβγα τ’ τη χιονί η άκραν».

Σεπτέμβριος – Σταυρίτες: Τα καλά τη Σταυρίτε είν’ πολλά, ’κ’ επορείς να λες. «Σταυρίτε καλωσόρισμαν με τη ποπά ευχία, οσπίτια και οσπιτιανοί, γομάτον ευλοΐαν».

Κυρά Κακή: Ανασπάλτς «Σταυρίτα φαίνεται γραού (πάχνη) και δείσα (ομίχλη) ’ς σα ραχία και αρχινούν τα φυσετούς (δυνατοί άνεμοι), σκαλών’νε τα κρυάδας».

Οκτώβριος – Τρυγομηνάς: Για τον Τρυγομηνά πα θα λες; «Ο Τρυγομηνάς έν’ ζεγκίντς, φέρ’ κρύα νερά και πίντς».

Κυρά Κακή: Ανάθεμ’ άτον τον κατάβρεχο. «Βίρα βρέχ’ και βουρκανίζ’ και τα φύλλα κιτρινίζ’».

Νοέμβριος – Αεργίτες: Κυρά Κακή ας σον Αεργίτα, μ’ έεις παράπονον. «Τ’ Αεργίτα, ας σο λιμάν’, τα χαψία ’ς σο τηγάν’».

Κυρά Κακή: Ποτάμια τα παράπονα μ’ κι ας ατόν τον χιονόβρεχον. «Αεργίτα χειμός καιρός και χιόνια ’ς σα ραχία, πολλά χιόνια εσκέπασαν παρχάρια και χωρία».

Δεκέμβριος – Χριστιαννάρτς: Γιαμ’ θα πιάντς και τον Χριστιαννάρ’ ’ς σο στόμα σ’, ανευλόητη; Τον Χριστιαννάρ’ «Χριστός ’γεννέθεν, χαρά ’ς σον κόσμον».

Κυρά Κακή: Εγεννέθεν ο Χριστόν ’κι λέω, δοξασμένο τ’ όνομαν ατ’, άμα πολλά παράδας φεύ’νε ατά τα ημέρας γιατί «Τη Χριστού όλ’ αναλλάζ’νε και τα πετεινάρια σπάζ’νε».

Χρόνος: Αέτσ’ πως λες κυρά Κακή, όλια τα μήνας είναι κακά.

Κυρά Κακή: Κακά και ανευλόητα.

Χρόνος: Αέτσ’ αν έν’ φέρτε ’ς σην κυρά Κακή ατά ντο είπα σας.

Τα παιδία φέρ’νε έναν δεμάτ’ ξύλα και έναν σακούλ’ μικρόν.

Χρόνος: Κυρά Κακή ατά τα ξύλα και ατό το σακκουλόπον είναι για τ’ εσέν’. Τέρεν, το σακκουλόπον θα ανοίεις ατό μανάχο όντες θα πας ’ς σ’ οσπίτι σ’ και κλειδώντς καλά καλά την πόρταν. Να έεις καλόν στράταν!
Παραμυθάς: Η κυρά Κακή αγληγορετά έφυεν. Έσ’κωσεν κι έσυρε τα ξύλα οξωκέσ’ ας σο καλύβιν, εκράτεσεν σπιχτά το σακκουλόπον ’ς σα χέρια τ’ς και έτρεξεν ’ς σ’ οσπίτ’ν ατ’ς. Μίαν εσπάλτσεν καλά τα παραθύρια και την πόρταν κι επεκεί ένοιξεν το σακκουλόπον. Και ντο ελέπ’, απέσ’ είχεν μανάχο λιθάρια. Αέτσ’ επαίρεν έναν καλόν μάθημα για την κακίαν ατ’ς και τα άσκεμα τα λόγια τ’ς. Η κυρά Καλή πα έζησεν καλά κι εμείς κι άλλο καλλίον.





Η κυρά Καλή και τα 12 μήνας
Πρόκειται για τη διασκευή του παραδοσιακού παραμυθιού «Η κυρά καλή και οι δώδεκα μήνες» στην ποντιακή διάλεκτο, της Χρύσας Μαυρίδου, με την πολύτιμη βοήθεια του Σάββα Σαλπιγγίδη και της Αρχοντούλας Κωνσταντινίδου, η οποία έκανε τη διόρθωση των ποντιακών του κειμένου.
Παραμυθάς: ’Σ σα παλαιά τα χρόνια εζήν’νεν είνας φτωχέσσα γαρή, η κυρά Καλή. Έναν ημέραν εξέβεν ’ς σο ραχίν να σερεύ’ ξύλα για το τσάχ’. Αναχάπαρα επάτεσεν η βρεχή. Η κυρά Καλή για να γλυτών’ εντώκεν την πόρταν ’ς σ’ έναν καλύβ’. Ένοιξαν ατέν και εσέβεν απέσ’. ’Σ ση μέσ’ έτον είνας γέρος, τα γένια τ’ άσπρα χιόνια και ολόερα τ’ έστεκαν δώδεκα παλληκάρια. Τα τρία εφόρ’ναν γούνας, τρία είχαν ’ς σα κιφάλια ’τουν τσιτσέκια, τρία είχαν ’ς σα μαλλία ’τουν στάχυα και τρία πα είχαν βοτρύδια.
Χρόνος: Καλώς έρθες ’ς σ’ οσπίτ’ν εμούν, κάθκα να αναπάεσαι.
Κυρά Καλή: Ευχαριστώ σας πολλά.
Χρόνος: Πώς ευρέθες αδακέσ’;
Κυρά Καλή: Έρθα να σερεύω ξύλα για το τσάχι μ’ και επίασ’ εμέν η βρεχή.
Χρόνος: Πώς λέγ’νε σε;
Κυρά Καλή: Τ’ όνεμα μ’ έν’ Καλή.
Χρόνος: Πέει με κυρά Καλή, ντο λέει ο κόσμον για τον Χρόνο και τα παιδία ατ’, τα μήνας; Έμαθα πολλά κατηγορούν’ ατόν.
Κυρά Καλή: Εγώ τιδέν ’κ’ έκ’σα. Ο Χρόνον πα καλός έν’ και τα μήνας πα καλά και ευλοημένα είναι.
Ιανουάριος – Καλαντάρτς: Ο κόσμον λέει για τον Καλαντάρ’ και κατηγορεί ατόν «Άρ’ έρθεν και ο Καλαντάρτς, τα κρύα και τα χιόνια, χιονίζ’, φυσά και βουρκανίζ’ και όλεν την γην παγών’νε». Εσύ ντο λες;

Κυρά Καλή: Εγώ λέω παλληκάρι μ’, τον Καλαντάρ’ οι ανθρώπ’ αναπάουνταν και χαίρουνταν. «Κάθουνταν οι οσπιτιανοί ολόερα σο τσάχ’, χειροδουλεύ’νε οι τρανοί, οι νέοι παρακαδεύ’νε, κι οι πεκιάρ’ κρύον ’κι τερούν, το σεβταλούκ νουνίζ’νε.».

Φεβρουάριος – Κούντουρος: Τον Κούντουρον περιπαίζ’ν’ ατόν και λέγ’νε «Ο Κούντουρον έν’ λειφτός, έν’ ολίγον πα ζαντός».

Κυρά Καλή: Άμα πέει και εκείνο «Έρθεν και ο Κούντουρον, θα τρως πολλά βούτορον».

Μάρτιος – Μάρτ’ς: Κυρά Καλή, ο κόσμον πολλά γουζεύ’ με τον Μάρτ’ και λέει «Ας φουρκίζομεν το Μάρτ’, έχ’ αφώτιστον ινάτ’.».

Κυρά Καλή: Εγώ αγαπώ ατόν και λέω «Καλώς να έρται ο Μάρτ’ς, που λύν’ τα χιόνια και φέρ’ τα χελιδόνια».

Απρίλιος – Απρίλτς: «Απρίλ’τς έρται και περάν’, τ’ άλλο κλαίει, τ’ άλλο γελά», χολιάσκεται ο κόσμον με τον Απρίλ’. Εσύ πα χολιάσκεσαι;

Κυρά Καλή: Πώς να χολιάσκουμαι με τον Απρίλ’; Ατός όντες έρται με το καλόν, φέρ’ τα πρασινάδας, τα χιόνια όλα λύουν και χάν’νταν τα κρυάδας.

Μάιος – Καλομηνάς: Τον Καλομηνά πολλά φογούντανε γιατί εθαρούνε ’ς σον καιρόν ατ’ τα μάισσας ευτάγ’νε μαϊσσουλούκια, αέτσ’ ’κ’ έν’; Και όντες σύρ’ χαλάζ’ περιπαίζ’ν’ ατόν «Τ’ αρνί μ’ επαρακάλ-ν-ατό κι ατό εποίν’νεν νάζια, τα δάκρα μ’ εκατήβαιναν Καλομηνά χαλάζια.».

Κυρά Καλή: Ντο είναι ατά ντο λες; Τον Καλομηνά η καρδία μουν ανοίεται και τραγουδούμε «Όντες έρται ο Καλομηνάς φυτρών’νε τα χορτάρια, ντ’ έμορφα επρασίντσανε τα τσόλια τα παρχάρια».

Ιούνιος – Κερασινόν: «Ο Κερασινόν φέρ’ ήλιον και μαραίν’ σε άμον μήλον», έκ’σα να λέγ’νε κυρά Καλή.

Κυρά Καλή: ’Κ’ έκ’σες καλά. «Ο Κερασινόν φέρ’ ήλιον, ευτάει σε έμνοστον άμον μήλον», λέγ’νε.

Ιούλιος – Χορτοθέρ’τς: Τον Χορτοθέρ’ ’κι θέλετε ατόν για τα πολλά δουλείας και για τ’ ατό αμάν λέτε «Έρθεν και ο Χορτοθέρτς έπαρ’ το δρεπάν’ ’ς σο χέρ’».

Κυρά Καλή: Ευλοημένος Χορτοθέρτς που δί’ μας σε και τρώμε, τ’ αγούρια παίζ’νε κεμεντζέ και τραγωδούν ’ς σ’ αλώνια.

Αύγουστος – Αγουστος: Κυρά Καλή γιαμ’ χολιάσκεσαι και εσύ πα με τον Αύγουστο γιατί τελείται το καλοκαίρ’ και λες «Επάτεσαμ’ ’ς σον Αύγουστον και ’ς ση χιονί’ την άκραν».

Κυρά Καλή: Γιοχ πούλι μ’, ’κ’ επορώ να χολιάσκουμαι με τ’ ατόν. «Αύγουστον σπογγίζ’ τ’ αλώνια και λαρών’ όλια τα πόνια».

Σεπτέμβριος – Σταυρίτες: «Ο Σταυρίτες ’κχύν’ τα φύλλα και μαραίν’ντανε τα ξύλα». Εσύ ντο λες;

Κυρά Καλή: Εγώ λέγω «Ο Σταυρίτες ρεντσιπέρτς (γεωργός), έναν σπέρτς και πέντε παίρτς».

Οκτώβριος – Τρυγομηνάς: Και για τον Τρυγομηνά που ατόσον συρίζ’ και κρύον πα κρεμίζ’;

Κυρά Καλή: Καλόν λόγον θα λέω «Σ’ Αϊ-Δημητρή το μήνα, μη φογάσαι ξάι την πείνα».

Νοέμβριος – Αεργίτες: «Αεργίτες μουρδουλίζ’, ’ς σο ραχίν ανθρώπ’ς φουρκίζ’» λέει ο κόσμον για τον Αεργίτε, εσύ κυρά Καλή πιστεύ’ς α’;

Κυρά Καλή: Ντο άσκεμα λόγια είν’ ατά, σους παίδα. Ο Αεργίτες πα καλός έν’ και όπως λέει η τραγωδία «Κρυάδας και χιόνια πολλά έγκε μας Αεργίτες, ’ς σον κρύον π’ ευτάει σεβταλούκ, θα έν’ πολλά τεχνίτες».

Δεκέμβριος – Χριστιαννάρτς: Και τον Χριστιαννάρ’ πα επίασεν ο κόσμον ’ς σο στόμαν ατ’. Λέει και για τ’ ατόν «Χριστιαννάρτς φέρ’ τον κρύον, ναϊλί εκείνον που ’κ’ έχ’ βίον».

Κυρά Καλή: Τέρεν παλληκάρι μ’, τον Χριστιαννάρ’ έχουμεν τρανόν χαράν γιατί ο Χριστόν εγεννέθεν, τα μήνας γίν’νταν δώδεκα κι ο χρόνον πα ετελέθεν.

Χρόνος: Αέτσ’ πως λες κυρά Καλή, όλια τα μήνας είναι καλά.

Κυρά Καλή: Καλά και ευλοημένα.

Χρόνος: Αέτσ’ αν έν’ φέρτε ’ς σην κυρά Καλή ατά ντο είπα σας.

Τα παιδία φέρ’νε έναν δεμάτ’ ξύλα και έναν σακούλ’ μικρόν.

Χρόνος: Κυρά Καλή ατά τα ξύλα και ατό το σακκουλόπον είναι για τ’ εσέν’. Τέρεν, το σακκουλόπον θα ανοίεις ατό μαναχόν όντες θα πας ’ς σ’ οσπίτι σ’ και κλειδώντς την πόρταν. Να έεις καλόν στράταν!

Κυρά Καλή: Πολλά ευχαριστώ σας, να είστουν καλά.

Παραμυθάς: Η κυρά Καλή όντες έφτασε ’ς σ’ οσπίτ’ν ατ’ς και εκλείδωσεν την πόρταν, ένοιξεν το σακουλόπον και ντο να ελέπ’. Έτον γομάτο χρυσά φλουρία.
Με τ’ ολίγον καιρόν η κυρά Καλή εποίκεν ένα καινούρ’ έμορφον οσπίτ’, ολόερα με δέντρα και τσιτσέκια. Εζήν’νεν χαρεμέντσα με τα παιδία-ν-ατ’ς και επερανήνε πολλά καλά. Με τα παράδας που εδέκεν ατέν ο Χρόνον εβοήθησε και άλλτς ανθρώπ’ς που ’κ’ είχαν.
Είνας γειτονάβα, η κυρά Κακή, εζέλεψεν ατέν και ερώτεσεν ατέν:
-Ντο ίνεται με τ’ εσέν, εσύ φτωχέσσα γαρή που εύρες ατόσα παράδας; Γιαμ’ εσόεψες ατά;
Η κυρά Καλή είπεν ατέν την ιστορίαν όπως έντον.
Η γειτονάβα έτον ζεγκίναινα, αμά εζέλεψεν την κυρά Καλή. Καιρόν ’κ’ εχάσεν, εξέβεν ’ς σο ραχίν. Εύρεν το καλύβιν, εντώκεν την πόρταν, ένοιξαν ατέν τα παλληκάρια και εσέγκαν ατέν απέσ’.

Οι Μήνες: Καλημερία θεία, κάθκα να τρώγουμε.

Κυρά Κακή: Κακέσσα και αναθεμάτιστος θέλτς να λες, τα χέρια μ’ ένταν ξύλα ας σον κρύον και τα ποδάρια μ’ επάγωσαν με τ’ ατόν τον καιρόν, κακόν χρόνον να έχ’.

Χρόνος: Έλα σουμά ’ς σο τσάχ’ να χουλείσαι. Πέει με πώς λέγ’νε σε;

Κυρά Κακή: Ο δεξάμενο μ’ εφώτ’σεν εμέν Κερεκή, άμα εγώ εποίκ’ ατό Κακή. Όντες ακούν’ τ’ όνεμα μ’ κανείς ’κι σουμών’ να ψαλαφά παράδας.

Χρόνος: Κυρά Κακή ας σα δώδεκα τα μήνας, τίναν αγαπάς κι άλλο πολλά;

Κυρά Κακή: Κακόν χάλ’ έχ’νε, καν’νάν ’κι αγαπώ.

Χρόνος: Γιάτι ’κι αγαπάς ατσέ, ντο εποίκαν’ εσέν; Κάτ’ καλό θα έχ’νε. Ας παίρουμ’ ατσέ έναν έναν.

Ιανουάριος – Καλαντάρτς: Ας αρχινούμε ας σον Καλαντάρ’. «Ο Καλαντάρτς φέρ’ νεοχρονίαν, χαρά, γέλος και δουλείαν».

Κυρά Κακή: Καλανταρί αγγούρια.

Φεβρουάριος – Κούντουρος: «Τον Κούντουρον γεννούν τα ζα, τα κοσσάρας, τα ωβά, φτάγ’νε ανθρώπ’ το φούστορον, σύρ’νε απάν’ το βούτορον».

Κυρά Κακή: Ποίος ο Κούντουρον, ο Κούτσουρον, ο ουραδοκομμένον; Ποδεδίζω το Χριστό σ’, ο Κούντουρον έν’ λειφτός.

Μάρτιος – Μάρτ’ς: «Ο Μάρτ’ς φέρ’ τα χελιδόνια, κελαηδούν και λύν’ τα χιόνια» ατό καλό ’κ’ έν’;

Κυρά Κακή: Χάσον ατόν τον αγέλαστον και τον θεοχάλαστον. «Ο Μάρτ’ς έρται και διαβαίν’, άλλτς παγών’ και άλλτς χουλαίν’».

Απρίλιος – Απρίλτς: Για τον Απρίλ’ ορθά λέει ο κόσμον «Απρίλην έβρεξεν, το κοκκίν έστρωσεν».

Κυρά Κακή: Και εγώ πα λέω, «Απρίλτς κι αν εκατεπράεσεν, απρινάρευτος ’κ’ εξέβεν».

Μάιος – Καλομηνάς: «Καλομηνά η βρεχή και τη Θεού η ευχή, τ’ έναν τ’ άλλο ομοιάζ’νεν και κοκκία ωβάζ’νεν».

Κυρά Κακή: Και όντες σύρ’ το χαλάζ’ ατότε θα λέγω σε «Έρθεν ο Καλομηνάς, βόστ’ τσιτσέκια αν πεινάς».

Ιούνιος – Κερασινόν: Άμα ο Κερασινόν έν’ καλός. «Έρθεν ο Κερασινόν, εχουλέθεν ο καιρόν, τρώμε κόκκινα κεράσια, βούτορον με τα χασχάσια».

Κυρά Κακή: Ούμπαν ακούς πολλά κεράσια, έπαρ’ και μικρόν καλάθ’.

Ιούλιος – Χορτοθέρ’τς: Για τον Χορτοθέρ’ ντο επορείς και λες; «Επάτεσεν ο Χορτοθέρτς, τα ιπωρ’κά εβγαίν’νε, γαρτύν’νε τα χορταρικά, τα στάχυα κιφαλών’νε».

Κυρά Κακή: Καλά λες ατα, αμά ’κι νουνίεις το θέρος και την νεγκασία. Με τ’ έναν δρεπάν’ είμεσε ’ς σο χέρ’, όλεν τον Χορτοθέρ’. Και όντες ’κι τελείται η δουλεία λέγ’νε σε «Θερίστ’ αργάτ’ θερίστ’ αργάτ’, θα σπάζω την κοσσάραν, κι αν ’κι τελείται το χωράφ’, θα σπάζω την κασκάραν».

Αύγουστος – Άγουστος: Άμα για τον Άγουστον τιδέν κακόν ’κ’ έεις να λες. «Ο Άγουστον αλωνίζ’, τ’ οικοκύρτς χαρεντερίζ’».

Κυρά Κακή: Η χαρά ας σα πατσάχια τουν τρέχ’, ’κ’ ελέπ’ς. Νε παι πώς να χάρουμες «Τ’ Αυγούστ’, η έμπα τ’ καλοκαίρ’, η έβγα τ’ τη χιονί η άκραν».

Σεπτέμβριος – Σταυρίτες: Τα καλά τη Σταυρίτε είν’ πολλά, ’κ’ επορείς να λες. «Σταυρίτε καλωσόρισμαν με τη ποπά ευχία, οσπίτια και οσπιτιανοί, γομάτον ευλοΐαν».

Κυρά Κακή: Ανασπάλτς «Σταυρίτα φαίνεται γραού (πάχνη) και δείσα (ομίχλη) ’ς σα ραχία και αρχινούν τα φυσετούς (δυνατοί άνεμοι), σκαλών’νε τα κρυάδας».

Οκτώβριος – Τρυγομηνάς: Για τον Τρυγομηνά πα θα λες; «Ο Τρυγομηνάς έν’ ζεγκίντς, φέρ’ κρύα νερά και πίντς».

Κυρά Κακή: Ανάθεμ’ άτον τον κατάβρεχο. «Βίρα βρέχ’ και βουρκανίζ’ και τα φύλλα κιτρινίζ’».

Νοέμβριος – Αεργίτες: Κυρά Κακή ας σον Αεργίτα, μ’ έεις παράπονον. «Τ’ Αεργίτα, ας σο λιμάν’, τα χαψία ’ς σο τηγάν’».

Κυρά Κακή: Ποτάμια τα παράπονα μ’ κι ας ατόν τον χιονόβρεχον. «Αεργίτα χειμός καιρός και χιόνια ’ς σα ραχία, πολλά χιόνια εσκέπασαν παρχάρια και χωρία».

Δεκέμβριος – Χριστιαννάρτς: Γιαμ’ θα πιάντς και τον Χριστιαννάρ’ ’ς σο στόμα σ’, ανευλόητη; Τον Χριστιαννάρ’ «Χριστός ’γεννέθεν, χαρά ’ς σον κόσμον».

Κυρά Κακή: Εγεννέθεν ο Χριστόν ’κι λέω, δοξασμένο τ’ όνομαν ατ’, άμα πολλά παράδας φεύ’νε ατά τα ημέρας γιατί «Τη Χριστού όλ’ αναλλάζ’νε και τα πετεινάρια σπάζ’νε».

Χρόνος: Αέτσ’ πως λες κυρά Κακή, όλια τα μήνας είναι κακά.

Κυρά Κακή: Κακά και ανευλόητα.

Χρόνος: Αέτσ’ αν έν’ φέρτε ’ς σην κυρά Κακή ατά ντο είπα σας.

Τα παιδία φέρ’νε έναν δεμάτ’ ξύλα και έναν σακούλ’ μικρόν.

Χρόνος: Κυρά Κακή ατά τα ξύλα και ατό το σακκουλόπον είναι για τ’ εσέν’. Τέρεν, το σακκουλόπον θα ανοίεις ατό μανάχο όντες θα πας ’ς σ’ οσπίτι σ’ και κλειδώντς καλά καλά την πόρταν. Να έεις καλόν στράταν!
Παραμυθάς: Η κυρά Κακή αγληγορετά έφυεν. Έσ’κωσεν κι έσυρε τα ξύλα οξωκέσ’ ας σο καλύβιν, εκράτεσεν σπιχτά το σακκουλόπον ’ς σα χέρια τ’ς και έτρεξεν ’ς σ’ οσπίτ’ν ατ’ς. Μίαν εσπάλτσεν καλά τα παραθύρια και την πόρταν κι επεκεί ένοιξεν το σακκουλόπον. Και ντο ελέπ’, απέσ’ είχεν μανάχο λιθάρια. Αέτσ’ επαίρεν έναν καλόν μάθημα για την κακίαν ατ’ς και τα άσκεμα τα λόγια τ’ς. Η κυρά Καλή πα έζησεν καλά κι εμείς κι άλλο καλλίον.





Η κυρά Καλή και τα 12 μήνας
Πρόκειται για τη διασκευή του παραδοσιακού παραμυθιού «Η κυρά καλή και οι δώδεκα μήνες» στην ποντιακή διάλεκτο, της Χρύσας Μαυρίδου, με την πολύτιμη βοήθεια του Σάββα Σαλπιγγίδη και της Αρχοντούλας Κωνσταντινίδου, η οποία έκανε τη διόρθωση των ποντιακών του κειμένου.
Παραμυθάς: ’Σ σα παλαιά τα χρόνια εζήν’νεν είνας φτωχέσσα γαρή, η κυρά Καλή. Έναν ημέραν εξέβεν ’ς σο ραχίν να σερεύ’ ξύλα για το τσάχ’. Αναχάπαρα επάτεσεν η βρεχή. Η κυρά Καλή για να γλυτών’ εντώκεν την πόρταν ’ς σ’ έναν καλύβ’. Ένοιξαν ατέν και εσέβεν απέσ’. ’Σ ση μέσ’ έτον είνας γέρος, τα γένια τ’ άσπρα χιόνια και ολόερα τ’ έστεκαν δώδεκα παλληκάρια. Τα τρία εφόρ’ναν γούνας, τρία είχαν ’ς σα κιφάλια ’τουν τσιτσέκια, τρία είχαν ’ς σα μαλλία ’τουν στάχυα και τρία πα είχαν βοτρύδια.
Χρόνος: Καλώς έρθες ’ς σ’ οσπίτ’ν εμούν, κάθκα να αναπάεσαι.
Κυρά Καλή: Ευχαριστώ σας πολλά.
Χρόνος: Πώς ευρέθες αδακέσ’;
Κυρά Καλή: Έρθα να σερεύω ξύλα για το τσάχι μ’ και επίασ’ εμέν η βρεχή.
Χρόνος: Πώς λέγ’νε σε;
Κυρά Καλή: Τ’ όνεμα μ’ έν’ Καλή.
Χρόνος: Πέει με κυρά Καλή, ντο λέει ο κόσμον για τον Χρόνο και τα παιδία ατ’, τα μήνας; Έμαθα πολλά κατηγορούν’ ατόν.
Κυρά Καλή: Εγώ τιδέν ’κ’ έκ’σα. Ο Χρόνον πα καλός έν’ και τα μήνας πα καλά και ευλοημένα είναι.
Ιανουάριος – Καλαντάρτς: Ο κόσμον λέει για τον Καλαντάρ’ και κατηγορεί ατόν «Άρ’ έρθεν και ο Καλαντάρτς, τα κρύα και τα χιόνια, χιονίζ’, φυσά και βουρκανίζ’ και όλεν την γην παγών’νε». Εσύ ντο λες;

Κυρά Καλή: Εγώ λέω παλληκάρι μ’, τον Καλαντάρ’ οι ανθρώπ’ αναπάουνταν και χαίρουνταν. «Κάθουνταν οι οσπιτιανοί ολόερα σο τσάχ’, χειροδουλεύ’νε οι τρανοί, οι νέοι παρακαδεύ’νε, κι οι πεκιάρ’ κρύον ’κι τερούν, το σεβταλούκ νουνίζ’νε.».

Φεβρουάριος – Κούντουρος: Τον Κούντουρον περιπαίζ’ν’ ατόν και λέγ’νε «Ο Κούντουρον έν’ λειφτός, έν’ ολίγον πα ζαντός».

Κυρά Καλή: Άμα πέει και εκείνο «Έρθεν και ο Κούντουρον, θα τρως πολλά βούτορον».

Μάρτιος – Μάρτ’ς: Κυρά Καλή, ο κόσμον πολλά γουζεύ’ με τον Μάρτ’ και λέει «Ας φουρκίζομεν το Μάρτ’, έχ’ αφώτιστον ινάτ’.».

Κυρά Καλή: Εγώ αγαπώ ατόν και λέω «Καλώς να έρται ο Μάρτ’ς, που λύν’ τα χιόνια και φέρ’ τα χελιδόνια».

Απρίλιος – Απρίλτς: «Απρίλ’τς έρται και περάν’, τ’ άλλο κλαίει, τ’ άλλο γελά», χολιάσκεται ο κόσμον με τον Απρίλ’. Εσύ πα χολιάσκεσαι;

Κυρά Καλή: Πώς να χολιάσκουμαι με τον Απρίλ’; Ατός όντες έρται με το καλόν, φέρ’ τα πρασινάδας, τα χιόνια όλα λύουν και χάν’νταν τα κρυάδας.

Μάιος – Καλομηνάς: Τον Καλομηνά πολλά φογούντανε γιατί εθαρούνε ’ς σον καιρόν ατ’ τα μάισσας ευτάγ’νε μαϊσσουλούκια, αέτσ’ ’κ’ έν’; Και όντες σύρ’ χαλάζ’ περιπαίζ’ν’ ατόν «Τ’ αρνί μ’ επαρακάλ-ν-ατό κι ατό εποίν’νεν νάζια, τα δάκρα μ’ εκατήβαιναν Καλομηνά χαλάζια.».

Κυρά Καλή: Ντο είναι ατά ντο λες; Τον Καλομηνά η καρδία μουν ανοίεται και τραγουδούμε «Όντες έρται ο Καλομηνάς φυτρών’νε τα χορτάρια, ντ’ έμορφα επρασίντσανε τα τσόλια τα παρχάρια».

Ιούνιος – Κερασινόν: «Ο Κερασινόν φέρ’ ήλιον και μαραίν’ σε άμον μήλον», έκ’σα να λέγ’νε κυρά Καλή.

Κυρά Καλή: ’Κ’ έκ’σες καλά. «Ο Κερασινόν φέρ’ ήλιον, ευτάει σε έμνοστον άμον μήλον», λέγ’νε.

Ιούλιος – Χορτοθέρ’τς: Τον Χορτοθέρ’ ’κι θέλετε ατόν για τα πολλά δουλείας και για τ’ ατό αμάν λέτε «Έρθεν και ο Χορτοθέρτς έπαρ’ το δρεπάν’ ’ς σο χέρ’».

Κυρά Καλή: Ευλοημένος Χορτοθέρτς που δί’ μας σε και τρώμε, τ’ αγούρια παίζ’νε κεμεντζέ και τραγωδούν ’ς σ’ αλώνια.

Αύγουστος – Αγουστος: Κυρά Καλή γιαμ’ χολιάσκεσαι και εσύ πα με τον Αύγουστο γιατί τελείται το καλοκαίρ’ και λες «Επάτεσαμ’ ’ς σον Αύγουστον και ’ς ση χιονί’ την άκραν».

Κυρά Καλή: Γιοχ πούλι μ’, ’κ’ επορώ να χολιάσκουμαι με τ’ ατόν. «Αύγουστον σπογγίζ’ τ’ αλώνια και λαρών’ όλια τα πόνια».

Σεπτέμβριος – Σταυρίτες: «Ο Σταυρίτες ’κχύν’ τα φύλλα και μαραίν’ντανε τα ξύλα». Εσύ ντο λες;

Κυρά Καλή: Εγώ λέγω «Ο Σταυρίτες ρεντσιπέρτς (γεωργός), έναν σπέρτς και πέντε παίρτς».

Οκτώβριος – Τρυγομηνάς: Και για τον Τρυγομηνά που ατόσον συρίζ’ και κρύον πα κρεμίζ’;

Κυρά Καλή: Καλόν λόγον θα λέω «Σ’ Αϊ-Δημητρή το μήνα, μη φογάσαι ξάι την πείνα».

Νοέμβριος – Αεργίτες: «Αεργίτες μουρδουλίζ’, ’ς σο ραχίν ανθρώπ’ς φουρκίζ’» λέει ο κόσμον για τον Αεργίτε, εσύ κυρά Καλή πιστεύ’ς α’;

Κυρά Καλή: Ντο άσκεμα λόγια είν’ ατά, σους παίδα. Ο Αεργίτες πα καλός έν’ και όπως λέει η τραγωδία «Κρυάδας και χιόνια πολλά έγκε μας Αεργίτες, ’ς σον κρύον π’ ευτάει σεβταλούκ, θα έν’ πολλά τεχνίτες».

Δεκέμβριος – Χριστιαννάρτς: Και τον Χριστιαννάρ’ πα επίασεν ο κόσμον ’ς σο στόμαν ατ’. Λέει και για τ’ ατόν «Χριστιαννάρτς φέρ’ τον κρύον, ναϊλί εκείνον που ’κ’ έχ’ βίον».

Κυρά Καλή: Τέρεν παλληκάρι μ’, τον Χριστιαννάρ’ έχουμεν τρανόν χαράν γιατί ο Χριστόν εγεννέθεν, τα μήνας γίν’νταν δώδεκα κι ο χρόνον πα ετελέθεν.

Χρόνος: Αέτσ’ πως λες κυρά Καλή, όλια τα μήνας είναι καλά.

Κυρά Καλή: Καλά και ευλοημένα.

Χρόνος: Αέτσ’ αν έν’ φέρτε ’ς σην κυρά Καλή ατά ντο είπα σας.

Τα παιδία φέρ’νε έναν δεμάτ’ ξύλα και έναν σακούλ’ μικρόν.

Χρόνος: Κυρά Καλή ατά τα ξύλα και ατό το σακκουλόπον είναι για τ’ εσέν’. Τέρεν, το σακκουλόπον θα ανοίεις ατό μαναχόν όντες θα πας ’ς σ’ οσπίτι σ’ και κλειδώντς την πόρταν. Να έεις καλόν στράταν!

Κυρά Καλή: Πολλά ευχαριστώ σας, να είστουν καλά.

Παραμυθάς: Η κυρά Καλή όντες έφτασε ’ς σ’ οσπίτ’ν ατ’ς και εκλείδωσεν την πόρταν, ένοιξεν το σακουλόπον και ντο να ελέπ’. Έτον γομάτο χρυσά φλουρία.
Με τ’ ολίγον καιρόν η κυρά Καλή εποίκεν ένα καινούρ’ έμορφον οσπίτ’, ολόερα με δέντρα και τσιτσέκια. Εζήν’νεν χαρεμέντσα με τα παιδία-ν-ατ’ς και επερανήνε πολλά καλά. Με τα παράδας που εδέκεν ατέν ο Χρόνον εβοήθησε και άλλτς ανθρώπ’ς που ’κ’ είχαν.
Είνας γειτονάβα, η κυρά Κακή, εζέλεψεν ατέν και ερώτεσεν ατέν:
-Ντο ίνεται με τ’ εσέν, εσύ φτωχέσσα γαρή που εύρες ατόσα παράδας; Γιαμ’ εσόεψες ατά;
Η κυρά Καλή είπεν ατέν την ιστορίαν όπως έντον.
Η γειτονάβα έτον ζεγκίναινα, αμά εζέλεψεν την κυρά Καλή. Καιρόν ’κ’ εχάσεν, εξέβεν ’ς σο ραχίν. Εύρεν το καλύβιν, εντώκεν την πόρταν, ένοιξαν ατέν τα παλληκάρια και εσέγκαν ατέν απέσ’.

Οι Μήνες: Καλημερία θεία, κάθκα να τρώγουμε.

Κυρά Κακή: Κακέσσα και αναθεμάτιστος θέλτς να λες, τα χέρια μ’ ένταν ξύλα ας σον κρύον και τα ποδάρια μ’ επάγωσαν με τ’ ατόν τον καιρόν, κακόν χρόνον να έχ’.

Χρόνος: Έλα σουμά ’ς σο τσάχ’ να χουλείσαι. Πέει με πώς λέγ’νε σε;

Κυρά Κακή: Ο δεξάμενο μ’ εφώτ’σεν εμέν Κερεκή, άμα εγώ εποίκ’ ατό Κακή. Όντες ακούν’ τ’ όνεμα μ’ κανείς ’κι σουμών’ να ψαλαφά παράδας.

Χρόνος: Κυρά Κακή ας σα δώδεκα τα μήνας, τίναν αγαπάς κι άλλο πολλά;

Κυρά Κακή: Κακόν χάλ’ έχ’νε, καν’νάν ’κι αγαπώ.

Χρόνος: Γιάτι ’κι αγαπάς ατσέ, ντο εποίκαν’ εσέν; Κάτ’ καλό θα έχ’νε. Ας παίρουμ’ ατσέ έναν έναν.

Ιανουάριος – Καλαντάρτς: Ας αρχινούμε ας σον Καλαντάρ’. «Ο Καλαντάρτς φέρ’ νεοχρονίαν, χαρά, γέλος και δουλείαν».

Κυρά Κακή: Καλανταρί αγγούρια.

Φεβρουάριος – Κούντουρος: «Τον Κούντουρον γεννούν τα ζα, τα κοσσάρας, τα ωβά, φτάγ’νε ανθρώπ’ το φούστορον, σύρ’νε απάν’ το βούτορον».

Κυρά Κακή: Ποίος ο Κούντουρον, ο Κούτσουρον, ο ουραδοκομμένον; Ποδεδίζω το Χριστό σ’, ο Κούντουρον έν’ λειφτός.

Μάρτιος – Μάρτ’ς: «Ο Μάρτ’ς φέρ’ τα χελιδόνια, κελαηδούν και λύν’ τα χιόνια» ατό καλό ’κ’ έν’;

Κυρά Κακή: Χάσον ατόν τον αγέλαστον και τον θεοχάλαστον. «Ο Μάρτ’ς έρται και διαβαίν’, άλλτς παγών’ και άλλτς χουλαίν’».

Απρίλιος – Απρίλτς: Για τον Απρίλ’ ορθά λέει ο κόσμον «Απρίλην έβρεξεν, το κοκκίν έστρωσεν».

Κυρά Κακή: Και εγώ πα λέω, «Απρίλτς κι αν εκατεπράεσεν, απρινάρευτος ’κ’ εξέβεν».

Μάιος – Καλομηνάς: «Καλομηνά η βρεχή και τη Θεού η ευχή, τ’ έναν τ’ άλλο ομοιάζ’νεν και κοκκία ωβάζ’νεν».

Κυρά Κακή: Και όντες σύρ’ το χαλάζ’ ατότε θα λέγω σε «Έρθεν ο Καλομηνάς, βόστ’ τσιτσέκια αν πεινάς».

Ιούνιος – Κερασινόν: Άμα ο Κερασινόν έν’ καλός. «Έρθεν ο Κερασινόν, εχουλέθεν ο καιρόν, τρώμε κόκκινα κεράσια, βούτορον με τα χασχάσια».

Κυρά Κακή: Ούμπαν ακούς πολλά κεράσια, έπαρ’ και μικρόν καλάθ’.

Ιούλιος – Χορτοθέρ’τς: Για τον Χορτοθέρ’ ντο επορείς και λες; «Επάτεσεν ο Χορτοθέρτς, τα ιπωρ’κά εβγαίν’νε, γαρτύν’νε τα χορταρικά, τα στάχυα κιφαλών’νε».

Κυρά Κακή: Καλά λες ατα, αμά ’κι νουνίεις το θέρος και την νεγκασία. Με τ’ έναν δρεπάν’ είμεσε ’ς σο χέρ’, όλεν τον Χορτοθέρ’. Και όντες ’κι τελείται η δουλεία λέγ’νε σε «Θερίστ’ αργάτ’ θερίστ’ αργάτ’, θα σπάζω την κοσσάραν, κι αν ’κι τελείται το χωράφ’, θα σπάζω την κασκάραν».

Αύγουστος – Άγουστος: Άμα για τον Άγουστον τιδέν κακόν ’κ’ έεις να λες. «Ο Άγουστον αλωνίζ’, τ’ οικοκύρτς χαρεντερίζ’».

Κυρά Κακή: Η χαρά ας σα πατσάχια τουν τρέχ’, ’κ’ ελέπ’ς. Νε παι πώς να χάρουμες «Τ’ Αυγούστ’, η έμπα τ’ καλοκαίρ’, η έβγα τ’ τη χιονί η άκραν».

Σεπτέμβριος – Σταυρίτες: Τα καλά τη Σταυρίτε είν’ πολλά, ’κ’ επορείς να λες. «Σταυρίτε καλωσόρισμαν με τη ποπά ευχία, οσπίτια και οσπιτιανοί, γομάτον ευλοΐαν».

Κυρά Κακή: Ανασπάλτς «Σταυρίτα φαίνεται γραού (πάχνη) και δείσα (ομίχλη) ’ς σα ραχία και αρχινούν τα φυσετούς (δυνατοί άνεμοι), σκαλών’νε τα κρυάδας».

Οκτώβριος – Τρυγομηνάς: Για τον Τρυγομηνά πα θα λες; «Ο Τρυγομηνάς έν’ ζεγκίντς, φέρ’ κρύα νερά και πίντς».

Κυρά Κακή: Ανάθεμ’ άτον τον κατάβρεχο. «Βίρα βρέχ’ και βουρκανίζ’ και τα φύλλα κιτρινίζ’».

Νοέμβριος – Αεργίτες: Κυρά Κακή ας σον Αεργίτα, μ’ έεις παράπονον. «Τ’ Αεργίτα, ας σο λιμάν’, τα χαψία ’ς σο τηγάν’».

Κυρά Κακή: Ποτάμια τα παράπονα μ’ κι ας ατόν τον χιονόβρεχον. «Αεργίτα χειμός καιρός και χιόνια ’ς σα ραχία, πολλά χιόνια εσκέπασαν παρχάρια και χωρία».

Δεκέμβριος – Χριστιαννάρτς: Γιαμ’ θα πιάντς και τον Χριστιαννάρ’ ’ς σο στόμα σ’, ανευλόητη; Τον Χριστιαννάρ’ «Χριστός ’γεννέθεν, χαρά ’ς σον κόσμον».

Κυρά Κακή: Εγεννέθεν ο Χριστόν ’κι λέω, δοξασμένο τ’ όνομαν ατ’, άμα πολλά παράδας φεύ’νε ατά τα ημέρας γιατί «Τη Χριστού όλ’ αναλλάζ’νε και τα πετεινάρια σπάζ’νε».

Χρόνος: Αέτσ’ πως λες κυρά Κακή, όλια τα μήνας είναι κακά.

Κυρά Κακή: Κακά και ανευλόητα.

Χρόνος: Αέτσ’ αν έν’ φέρτε ’ς σην κυρά Κακή ατά ντο είπα σας.

Τα παιδία φέρ’νε έναν δεμάτ’ ξύλα και έναν σακούλ’ μικρόν.

Χρόνος: Κυρά Κακή ατά τα ξύλα και ατό το σακκουλόπον είναι για τ’ εσέν’. Τέρεν, το σακκουλόπον θα ανοίεις ατό μανάχο όντες θα πας ’ς σ’ οσπίτι σ’ και κλειδώντς καλά καλά την πόρταν. Να έεις καλόν στράταν!
Παραμυθάς: Η κυρά Κακή αγληγορετά έφυεν. Έσ’κωσεν κι έσυρε τα ξύλα οξωκέσ’ ας σο καλύβιν, εκράτεσεν σπιχτά το σακκουλόπον ’ς σα χέρια τ’ς και έτρεξεν ’ς σ’ οσπίτ’ν ατ’ς. Μίαν εσπάλτσεν καλά τα παραθύρια και την πόρταν κι επεκεί ένοιξεν το σακκουλόπον. Και ντο ελέπ’, απέσ’ είχεν μανάχο λιθάρια. Αέτσ’ επαίρεν έναν καλόν μάθημα για την κακίαν ατ’ς και τα άσκεμα τα λόγια τ’ς. Η κυρά Καλή πα έζησεν καλά κι εμείς κι άλλο καλλίον.





Η κυρά Καλή και τα 12 μήνας
Πρόκειται για τη διασκευή του παραδοσιακού παραμυθιού «Η κυρά καλή και οι δώδεκα μήνες» στην ποντιακή διάλεκτο, της Χρύσας Μαυρίδου, με την πολύτιμη βοήθεια του Σάββα Σαλπιγγίδη και της Αρχοντούλας Κωνσταντινίδου, η οποία έκανε τη διόρθωση των ποντιακών του κειμένου.
Παραμυθάς: ’Σ σα παλαιά τα χρόνια εζήν’νεν είνας φτωχέσσα γαρή, η κυρά Καλή. Έναν ημέραν εξέβεν ’ς σο ραχίν να σερεύ’ ξύλα για το τσάχ’. Αναχάπαρα επάτεσεν η βρεχή. Η κυρά Καλή για να γλυτών’ εντώκεν την πόρταν ’ς σ’ έναν καλύβ’. Ένοιξαν ατέν και εσέβεν απέσ’. ’Σ ση μέσ’ έτον είνας γέρος, τα γένια τ’ άσπρα χιόνια και ολόερα τ’ έστεκαν δώδεκα παλληκάρια. Τα τρία εφόρ’ναν γούνας, τρία είχαν ’ς σα κιφάλια ’τουν τσιτσέκια, τρία είχαν ’ς σα μαλλία ’τουν στάχυα και τρία πα είχαν βοτρύδια.
Χρόνος: Καλώς έρθες ’ς σ’ οσπίτ’ν εμούν, κάθκα να αναπάεσαι.
Κυρά Καλή: Ευχαριστώ σας πολλά.
Χρόνος: Πώς ευρέθες αδακέσ’;
Κυρά Καλή: Έρθα να σερεύω ξύλα για το τσάχι μ’ και επίασ’ εμέν η βρεχή.
Χρόνος: Πώς λέγ’νε σε;
Κυρά Καλή: Τ’ όνεμα μ’ έν’ Καλή.
Χρόνος: Πέει με κυρά Καλή, ντο λέει ο κόσμον για τον Χρόνο και τα παιδία ατ’, τα μήνας; Έμαθα πολλά κατηγορούν’ ατόν.
Κυρά Καλή: Εγώ τιδέν ’κ’ έκ’σα. Ο Χρόνον πα καλός έν’ και τα μήνας πα καλά και ευλοημένα είναι.
Ιανουάριος – Καλαντάρτς: Ο κόσμον λέει για τον Καλαντάρ’ και κατηγορεί ατόν «Άρ’ έρθεν και ο Καλαντάρτς, τα κρύα και τα χιόνια, χιονίζ’, φυσά και βουρκανίζ’ και όλεν την γην παγών’νε». Εσύ ντο λες;

Κυρά Καλή: Εγώ λέω παλληκάρι μ’, τον Καλαντάρ’ οι ανθρώπ’ αναπάουνταν και χαίρουνταν. «Κάθουνταν οι οσπιτιανοί ολόερα σο τσάχ’, χειροδουλεύ’νε οι τρανοί, οι νέοι παρακαδεύ’νε, κι οι πεκιάρ’ κρύον ’κι τερούν, το σεβταλούκ νουνίζ’νε.».

Φεβρουάριος – Κούντουρος: Τον Κούντουρον περιπαίζ’ν’ ατόν και λέγ’νε «Ο Κούντουρον έν’ λειφτός, έν’ ολίγον πα ζαντός».

Κυρά Καλή: Άμα πέει και εκείνο «Έρθεν και ο Κούντουρον, θα τρως πολλά βούτορον».

Μάρτιος – Μάρτ’ς: Κυρά Καλή, ο κόσμον πολλά γουζεύ’ με τον Μάρτ’ και λέει «Ας φουρκίζομεν το Μάρτ’, έχ’ αφώτιστον ινάτ’.».

Κυρά Καλή: Εγώ αγαπώ ατόν και λέω «Καλώς να έρται ο Μάρτ’ς, που λύν’ τα χιόνια και φέρ’ τα χελιδόνια».

Απρίλιος – Απρίλτς: «Απρίλ’τς έρται και περάν’, τ’ άλλο κλαίει, τ’ άλλο γελά», χολιάσκεται ο κόσμον με τον Απρίλ’. Εσύ πα χολιάσκεσαι;

Κυρά Καλή: Πώς να χολιάσκουμαι με τον Απρίλ’; Ατός όντες έρται με το καλόν, φέρ’ τα πρασινάδας, τα χιόνια όλα λύουν και χάν’νταν τα κρυάδας.

Μάιος – Καλομηνάς: Τον Καλομηνά πολλά φογούντανε γιατί εθαρούνε ’ς σον καιρόν ατ’ τα μάισσας ευτάγ’νε μαϊσσουλούκια, αέτσ’ ’κ’ έν’; Και όντες σύρ’ χαλάζ’ περιπαίζ’ν’ ατόν «Τ’ αρνί μ’ επαρακάλ-ν-ατό κι ατό εποίν’νεν νάζια, τα δάκρα μ’ εκατήβαιναν Καλομηνά χαλάζια.».

Κυρά Καλή: Ντο είναι ατά ντο λες; Τον Καλομηνά η καρδία μουν ανοίεται και τραγουδούμε «Όντες έρται ο Καλομηνάς φυτρών’νε τα χορτάρια, ντ’ έμορφα επρασίντσανε τα τσόλια τα παρχάρια».

Ιούνιος – Κερασινόν: «Ο Κερασινόν φέρ’ ήλιον και μαραίν’ σε άμον μήλον», έκ’σα να λέγ’νε κυρά Καλή.

Κυρά Καλή: ’Κ’ έκ’σες καλά. «Ο Κερασινόν φέρ’ ήλιον, ευτάει σε έμνοστον άμον μήλον», λέγ’νε.

Ιούλιος – Χορτοθέρ’τς: Τον Χορτοθέρ’ ’κι θέλετε ατόν για τα πολλά δουλείας και για τ’ ατό αμάν λέτε «Έρθεν και ο Χορτοθέρτς έπαρ’ το δρεπάν’ ’ς σο χέρ’».

Κυρά Καλή: Ευλοημένος Χορτοθέρτς που δί’ μας σε και τρώμε, τ’ αγούρια παίζ’νε κεμεντζέ και τραγωδούν ’ς σ’ αλώνια.

Αύγουστος – Αγουστος: Κυρά Καλή γιαμ’ χολιάσκεσαι και εσύ πα με τον Αύγουστο γιατί τελείται το καλοκαίρ’ και λες «Επάτεσαμ’ ’ς σον Αύγουστον και ’ς ση χιονί’ την άκραν».

Κυρά Καλή: Γιοχ πούλι μ’, ’κ’ επορώ να χολιάσκουμαι με τ’ ατόν. «Αύγουστον σπογγίζ’ τ’ αλώνια και λαρών’ όλια τα πόνια».

Σεπτέμβριος – Σταυρίτες: «Ο Σταυρίτες ’κχύν’ τα φύλλα και μαραίν’ντανε τα ξύλα». Εσύ ντο λες;

Κυρά Καλή: Εγώ λέγω «Ο Σταυρίτες ρεντσιπέρτς (γεωργός), έναν σπέρτς και πέντε παίρτς».

Οκτώβριος – Τρυγομηνάς: Και για τον Τρυγομηνά που ατόσον συρίζ’ και κρύον πα κρεμίζ’;

Κυρά Καλή: Καλόν λόγον θα λέω «Σ’ Αϊ-Δημητρή το μήνα, μη φογάσαι ξάι την πείνα».

Νοέμβριος – Αεργίτες: «Αεργίτες μουρδουλίζ’, ’ς σο ραχίν ανθρώπ’ς φουρκίζ’» λέει ο κόσμον για τον Αεργίτε, εσύ κυρά Καλή πιστεύ’ς α’;

Κυρά Καλή: Ντο άσκεμα λόγια είν’ ατά, σους παίδα. Ο Αεργίτες πα καλός έν’ και όπως λέει η τραγωδία «Κρυάδας και χιόνια πολλά έγκε μας Αεργίτες, ’ς σον κρύον π’ ευτάει σεβταλούκ, θα έν’ πολλά τεχνίτες».

Δεκέμβριος – Χριστιαννάρτς: Και τον Χριστιαννάρ’ πα επίασεν ο κόσμον ’ς σο στόμαν ατ’. Λέει και για τ’ ατόν «Χριστιαννάρτς φέρ’ τον κρύον, ναϊλί εκείνον που ’κ’ έχ’ βίον».

Κυρά Καλή: Τέρεν παλληκάρι μ’, τον Χριστιαννάρ’ έχουμεν τρανόν χαράν γιατί ο Χριστόν εγεννέθεν, τα μήνας γίν’νταν δώδεκα κι ο χρόνον πα ετελέθεν.

Χρόνος: Αέτσ’ πως λες κυρά Καλή, όλια τα μήνας είναι καλά.

Κυρά Καλή: Καλά και ευλοημένα.

Χρόνος: Αέτσ’ αν έν’ φέρτε ’ς σην κυρά Καλή ατά ντο είπα σας.

Τα παιδία φέρ’νε έναν δεμάτ’ ξύλα και έναν σακούλ’ μικρόν.

Χρόνος: Κυρά Καλή ατά τα ξύλα και ατό το σακκουλόπον είναι για τ’ εσέν’. Τέρεν, το σακκουλόπον θα ανοίεις ατό μαναχόν όντες θα πας ’ς σ’ οσπίτι σ’ και κλειδώντς την πόρταν. Να έεις καλόν στράταν!

Κυρά Καλή: Πολλά ευχαριστώ σας, να είστουν καλά.

Παραμυθάς: Η κυρά Καλή όντες έφτασε ’ς σ’ οσπίτ’ν ατ’ς και εκλείδωσεν την πόρταν, ένοιξεν το σακουλόπον και ντο να ελέπ’. Έτον γομάτο χρυσά φλουρία.
Με τ’ ολίγον καιρόν η κυρά Καλή εποίκεν ένα καινούρ’ έμορφον οσπίτ’, ολόερα με δέντρα και τσιτσέκια. Εζήν’νεν χαρεμέντσα με τα παιδία-ν-ατ’ς και επερανήνε πολλά καλά. Με τα παράδας που εδέκεν ατέν ο Χρόνον εβοήθησε και άλλτς ανθρώπ’ς που ’κ’ είχαν.
Είνας γειτονάβα, η κυρά Κακή, εζέλεψεν ατέν και ερώτεσεν ατέν:
-Ντο ίνεται με τ’ εσέν, εσύ φτωχέσσα γαρή που εύρες ατόσα παράδας; Γιαμ’ εσόεψες ατά;
Η κυρά Καλή είπεν ατέν την ιστορίαν όπως έντον.
Η γειτονάβα έτον ζεγκίναινα, αμά εζέλεψεν την κυρά Καλή. Καιρόν ’κ’ εχάσεν, εξέβεν ’ς σο ραχίν. Εύρεν το καλύβιν, εντώκεν την πόρταν, ένοιξαν ατέν τα παλληκάρια και εσέγκαν ατέν απέσ’.

Οι Μήνες: Καλημερία θεία, κάθκα να τρώγουμε.

Κυρά Κακή: Κακέσσα και αναθεμάτιστος θέλτς να λες, τα χέρια μ’ ένταν ξύλα ας σον κρύον και τα ποδάρια μ’ επάγωσαν με τ’ ατόν τον καιρόν, κακόν χρόνον να έχ’.

Χρόνος: Έλα σουμά ’ς σο τσάχ’ να χουλείσαι. Πέει με πώς λέγ’νε σε;

Κυρά Κακή: Ο δεξάμενο μ’ εφώτ’σεν εμέν Κερεκή, άμα εγώ εποίκ’ ατό Κακή. Όντες ακούν’ τ’ όνεμα μ’ κανείς ’κι σουμών’ να ψαλαφά παράδας.

Χρόνος: Κυρά Κακή ας σα δώδεκα τα μήνας, τίναν αγαπάς κι άλλο πολλά;

Κυρά Κακή: Κακόν χάλ’ έχ’νε, καν’νάν ’κι αγαπώ.

Χρόνος: Γιάτι ’κι αγαπάς ατσέ, ντο εποίκαν’ εσέν; Κάτ’ καλό θα έχ’νε. Ας παίρουμ’ ατσέ έναν έναν.

Ιανουάριος – Καλαντάρτς: Ας αρχινούμε ας σον Καλαντάρ’. «Ο Καλαντάρτς φέρ’ νεοχρονίαν, χαρά, γέλος και δουλείαν».

Κυρά Κακή: Καλανταρί αγγούρια.

Φεβρουάριος – Κούντουρος: «Τον Κούντουρον γεννούν τα ζα, τα κοσσάρας, τα ωβά, φτάγ’νε ανθρώπ’ το φούστορον, σύρ’νε απάν’ το βούτορον».

Κυρά Κακή: Ποίος ο Κούντουρον, ο Κούτσουρον, ο ουραδοκομμένον; Ποδεδίζω το Χριστό σ’, ο Κούντουρον έν’ λειφτός.

Μάρτιος – Μάρτ’ς: «Ο Μάρτ’ς φέρ’ τα χελιδόνια, κελαηδούν και λύν’ τα χιόνια» ατό καλό ’κ’ έν’;

Κυρά Κακή: Χάσον ατόν τον αγέλαστον και τον θεοχάλαστον. «Ο Μάρτ’ς έρται και διαβαίν’, άλλτς παγών’ και άλλτς χουλαίν’».

Απρίλιος – Απρίλτς: Για τον Απρίλ’ ορθά λέει ο κόσμον «Απρίλην έβρεξεν, το κοκκίν έστρωσεν».

Κυρά Κακή: Και εγώ πα λέω, «Απρίλτς κι αν εκατεπράεσεν, απρινάρευτος ’κ’ εξέβεν».

Μάιος – Καλομηνάς: «Καλομηνά η βρεχή και τη Θεού η ευχή, τ’ έναν τ’ άλλο ομοιάζ’νεν και κοκκία ωβάζ’νεν».

Κυρά Κακή: Και όντες σύρ’ το χαλάζ’ ατότε θα λέγω σε «Έρθεν ο Καλομηνάς, βόστ’ τσιτσέκια αν πεινάς».

Ιούνιος – Κερασινόν: Άμα ο Κερασινόν έν’ καλός. «Έρθεν ο Κερασινόν, εχουλέθεν ο καιρόν, τρώμε κόκκινα κεράσια, βούτορον με τα χασχάσια».

Κυρά Κακή: Ούμπαν ακούς πολλά κεράσια, έπαρ’ και μικρόν καλάθ’.

Ιούλιος – Χορτοθέρ’τς: Για τον Χορτοθέρ’ ντο επορείς και λες; «Επάτεσεν ο Χορτοθέρτς, τα ιπωρ’κά εβγαίν’νε, γαρτύν’νε τα χορταρικά, τα στάχυα κιφαλών’νε».

Κυρά Κακή: Καλά λες ατα, αμά ’κι νουνίεις το θέρος και την νεγκασία. Με τ’ έναν δρεπάν’ είμεσε ’ς σο χέρ’, όλεν τον Χορτοθέρ’. Και όντες ’κι τελείται η δουλεία λέγ’νε σε «Θερίστ’ αργάτ’ θερίστ’ αργάτ’, θα σπάζω την κοσσάραν, κι αν ’κι τελείται το χωράφ’, θα σπάζω την κασκάραν».

Αύγουστος – Άγουστος: Άμα για τον Άγουστον τιδέν κακόν ’κ’ έεις να λες. «Ο Άγουστον αλωνίζ’, τ’ οικοκύρτς χαρεντερίζ’».

Κυρά Κακή: Η χαρά ας σα πατσάχια τουν τρέχ’, ’κ’ ελέπ’ς. Νε παι πώς να χάρουμες «Τ’ Αυγούστ’, η έμπα τ’ καλοκαίρ’, η έβγα τ’ τη χιονί η άκραν».

Σεπτέμβριος – Σταυρίτες: Τα καλά τη Σταυρίτε είν’ πολλά, ’κ’ επορείς να λες. «Σταυρίτε καλωσόρισμαν με τη ποπά ευχία, οσπίτια και οσπιτιανοί, γομάτον ευλοΐαν».

Κυρά Κακή: Ανασπάλτς «Σταυρίτα φαίνεται γραού (πάχνη) και δείσα (ομίχλη) ’ς σα ραχία και αρχινούν τα φυσετούς (δυνατοί άνεμοι), σκαλών’νε τα κρυάδας».

Οκτώβριος – Τρυγομηνάς: Για τον Τρυγομηνά πα θα λες; «Ο Τρυγομηνάς έν’ ζεγκίντς, φέρ’ κρύα νερά και πίντς».

Κυρά Κακή: Ανάθεμ’ άτον τον κατάβρεχο. «Βίρα βρέχ’ και βουρκανίζ’ και τα φύλλα κιτρινίζ’».

Νοέμβριος – Αεργίτες: Κυρά Κακή ας σον Αεργίτα, μ’ έεις παράπονον. «Τ’ Αεργίτα, ας σο λιμάν’, τα χαψία ’ς σο τηγάν’».

Κυρά Κακή: Ποτάμια τα παράπονα μ’ κι ας ατόν τον χιονόβρεχον. «Αεργίτα χειμός καιρός και χιόνια ’ς σα ραχία, πολλά χιόνια εσκέπασαν παρχάρια και χωρία».

Δεκέμβριος – Χριστιαννάρτς: Γιαμ’ θα πιάντς και τον Χριστιαννάρ’ ’ς σο στόμα σ’, ανευλόητη; Τον Χριστιαννάρ’ «Χριστός ’γεννέθεν, χαρά ’ς σον κόσμον».

Κυρά Κακή: Εγεννέθεν ο Χριστόν ’κι λέω, δοξασμένο τ’ όνομαν ατ’, άμα πολλά παράδας φεύ’νε ατά τα ημέρας γιατί «Τη Χριστού όλ’ αναλλάζ’νε και τα πετεινάρια σπάζ’νε».

Χρόνος: Αέτσ’ πως λες κυρά Κακή, όλια τα μήνας είναι κακά.

Κυρά Κακή: Κακά και ανευλόητα.

Χρόνος: Αέτσ’ αν έν’ φέρτε ’ς σην κυρά Κακή ατά ντο είπα σας.

Τα παιδία φέρ’νε έναν δεμάτ’ ξύλα και έναν σακούλ’ μικρόν.

Χρόνος: Κυρά Κακή ατά τα ξύλα και ατό το σακκουλόπον είναι για τ’ εσέν’. Τέρεν, το σακκουλόπον θα ανοίεις ατό μανάχο όντες θα πας ’ς σ’ οσπίτι σ’ και κλειδώντς καλά καλά την πόρταν. Να έεις καλόν στράταν!
Παραμυθάς: Η κυρά Κακή αγληγορετά έφυεν. Έσ’κωσεν κι έσυρε τα ξύλα οξωκέσ’ ας σο καλύβιν, εκράτεσεν σπιχτά το σακκουλόπον ’ς σα χέρια τ’ς και έτρεξεν ’ς σ’ οσπίτ’ν ατ’ς. Μίαν εσπάλτσεν καλά τα παραθύρια και την πόρταν κι επεκεί ένοιξεν το σακκουλόπον. Και ντο ελέπ’, απέσ’ είχεν μανάχο λιθάρια. Αέτσ’ επαίρεν έναν καλόν μάθημα για την κακίαν ατ’ς και τα άσκεμα τα λόγια τ’ς. Η κυρά Καλή πα έζησεν καλά κι εμείς κι άλλο καλλίον.





Η κυρά Καλή και τα 12 μήνας
Πρόκειται για τη διασκευή του παραδοσιακού παραμυθιού «Η κυρά καλή και οι δώδεκα μήνες» στην ποντιακή διάλεκτο, της Χρύσας Μαυρίδου, με την πολύτιμη βοήθεια του Σάββα Σαλπιγγίδη και της Αρχοντούλας Κωνσταντινίδου, η οποία έκανε τη διόρθωση των ποντιακών του κειμένου.
Παραμυθάς: ’Σ σα παλαιά τα χρόνια εζήν’νεν είνας φτωχέσσα γαρή, η κυρά Καλή. Έναν ημέραν εξέβεν ’ς σο ραχίν να σερεύ’ ξύλα για το τσάχ’. Αναχάπαρα επάτεσεν η βρεχή. Η κυρά Καλή για να γλυτών’ εντώκεν την πόρταν ’ς σ’ έναν καλύβ’. Ένοιξαν ατέν και εσέβεν απέσ’. ’Σ ση μέσ’ έτον είνας γέρος, τα γένια τ’ άσπρα χιόνια και ολόερα τ’ έστεκαν δώδεκα παλληκάρια. Τα τρία εφόρ’ναν γούνας, τρία είχαν ’ς σα κιφάλια ’τουν τσιτσέκια, τρία είχαν ’ς σα μαλλία ’τουν στάχυα και τρία πα είχαν βοτρύδια.
Χρόνος: Καλώς έρθες ’ς σ’ οσπίτ’ν εμούν, κάθκα να αναπάεσαι.
Κυρά Καλή: Ευχαριστώ σας πολλά.
Χρόνος: Πώς ευρέθες αδακέσ’;
Κυρά Καλή: Έρθα να σερεύω ξύλα για το τσάχι μ’ και επίασ’ εμέν η βρεχή.
Χρόνος: Πώς λέγ’νε σε;
Κυρά Καλή: Τ’ όνεμα μ’ έν’ Καλή.
Χρόνος: Πέει με κυρά Καλή, ντο λέει ο κόσμον για τον Χρόνο και τα παιδία ατ’, τα μήνας; Έμαθα πολλά κατηγορούν’ ατόν.
Κυρά Καλή: Εγώ τιδέν ’κ’ έκ’σα. Ο Χρόνον πα καλός έν’ και τα μήνας πα καλά και ευλοημένα είναι.
Ιανουάριος – Καλαντάρτς: Ο κόσμον λέει για τον Καλαντάρ’ και κατηγορεί ατόν «Άρ’ έρθεν και ο Καλαντάρτς, τα κρύα και τα χιόνια, χιονίζ’, φυσά και βουρκανίζ’ και όλεν την γην παγών’νε». Εσύ ντο λες;

Κυρά Καλή: Εγώ λέω παλληκάρι μ’, τον Καλαντάρ’ οι ανθρώπ’ αναπάουνταν και χαίρουνταν. «Κάθουνταν οι οσπιτιανοί ολόερα σο τσάχ’, χειροδουλεύ’νε οι τρανοί, οι νέοι παρακαδεύ’νε, κι οι πεκιάρ’ κρύον ’κι τερούν, το σεβταλούκ νουνίζ’νε.».

Φεβρουάριος – Κούντουρος: Τον Κούντουρον περιπαίζ’ν’ ατόν και λέγ’νε «Ο Κούντουρον έν’ λειφτός, έν’ ολίγον πα ζαντός».

Κυρά Καλή: Άμα πέει και εκείνο «Έρθεν και ο Κούντουρον, θα τρως πολλά βούτορον».

Μάρτιος – Μάρτ’ς: Κυρά Καλή, ο κόσμον πολλά γουζεύ’ με τον Μάρτ’ και λέει «Ας φουρκίζομεν το Μάρτ’, έχ’ αφώτιστον ινάτ’.».

Κυρά Καλή: Εγώ αγαπώ ατόν και λέω «Καλώς να έρται ο Μάρτ’ς, που λύν’ τα χιόνια και φέρ’ τα χελιδόνια».

Απρίλιος – Απρίλτς: «Απρίλ’τς έρται και περάν’, τ’ άλλο κλαίει, τ’ άλλο γελά», χολιάσκεται ο κόσμον με τον Απρίλ’. Εσύ πα χολιάσκεσαι;

Κυρά Καλή: Πώς να χολιάσκουμαι με τον Απρίλ’; Ατός όντες έρται με το καλόν, φέρ’ τα πρασινάδας, τα χιόνια όλα λύουν και χάν’νταν τα κρυάδας.

Μάιος – Καλομηνάς: Τον Καλομηνά πολλά φογούντανε γιατί εθαρούνε ’ς σον καιρόν ατ’ τα μάισσας ευτάγ’νε μαϊσσουλούκια, αέτσ’ ’κ’ έν’; Και όντες σύρ’ χαλάζ’ περιπαίζ’ν’ ατόν «Τ’ αρνί μ’ επαρακάλ-ν-ατό κι ατό εποίν’νεν νάζια, τα δάκρα μ’ εκατήβαιναν Καλομηνά χαλάζια.».

Κυρά Καλή: Ντο είναι ατά ντο λες; Τον Καλομηνά η καρδία μουν ανοίεται και τραγουδούμε «Όντες έρται ο Καλομηνάς φυτρών’νε τα χορτάρια, ντ’ έμορφα επρασίντσανε τα τσόλια τα παρχάρια».

Ιούνιος – Κερασινόν: «Ο Κερασινόν φέρ’ ήλιον και μαραίν’ σε άμον μήλον», έκ’σα να λέγ’νε κυρά Καλή.

Κυρά Καλή: ’Κ’ έκ’σες καλά. «Ο Κερασινόν φέρ’ ήλιον, ευτάει σε έμνοστον άμον μήλον», λέγ’νε.

Ιούλιος – Χορτοθέρ’τς: Τον Χορτοθέρ’ ’κι θέλετε ατόν για τα πολλά δουλείας και για τ’ ατό αμάν λέτε «Έρθεν και ο Χορτοθέρτς έπαρ’ το δρεπάν’ ’ς σο χέρ’».

Κυρά Καλή: Ευλοημένος Χορτοθέρτς που δί’ μας σε και τρώμε, τ’ αγούρια παίζ’νε κεμεντζέ και τραγωδούν ’ς σ’ αλώνια.

Αύγουστος – Αγουστος: Κυρά Καλή γιαμ’ χολιάσκεσαι και εσύ πα με τον Αύγουστο γιατί τελείται το καλοκαίρ’ και λες «Επάτεσαμ’ ’ς σον Αύγουστον και ’ς ση χιονί’ την άκραν».

Κυρά Καλή: Γιοχ πούλι μ’, ’κ’ επορώ να χολιάσκουμαι με τ’ ατόν. «Αύγουστον σπογγίζ’ τ’ αλώνια και λαρών’ όλια τα πόνια».

Σεπτέμβριος – Σταυρίτες: «Ο Σταυρίτες ’κχύν’ τα φύλλα και μαραίν’ντανε τα ξύλα». Εσύ ντο λες;

Κυρά Καλή: Εγώ λέγω «Ο Σταυρίτες ρεντσιπέρτς (γεωργός), έναν σπέρτς και πέντε παίρτς».

Οκτώβριος – Τρυγομηνάς: Και για τον Τρυγομηνά που ατόσον συρίζ’ και κρύον πα κρεμίζ’;

Κυρά Καλή: Καλόν λόγον θα λέω «Σ’ Αϊ-Δημητρή το μήνα, μη φογάσαι ξάι την πείνα».

Νοέμβριος – Αεργίτες: «Αεργίτες μουρδουλίζ’, ’ς σο ραχίν ανθρώπ’ς φουρκίζ’» λέει ο κόσμον για τον Αεργίτε, εσύ κυρά Καλή πιστεύ’ς α’;

Κυρά Καλή: Ντο άσκεμα λόγια είν’ ατά, σους παίδα. Ο Αεργίτες πα καλός έν’ και όπως λέει η τραγωδία «Κρυάδας και χιόνια πολλά έγκε μας Αεργίτες, ’ς σον κρύον π’ ευτάει σεβταλούκ, θα έν’ πολλά τεχνίτες».

Δεκέμβριος – Χριστιαννάρτς: Και τον Χριστιαννάρ’ πα επίασεν ο κόσμον ’ς σο στόμαν ατ’. Λέει και για τ’ ατόν «Χριστιαννάρτς φέρ’ τον κρύον, ναϊλί εκείνον που ’κ’ έχ’ βίον».

Κυρά Καλή: Τέρεν παλληκάρι μ’, τον Χριστιαννάρ’ έχουμεν τρανόν χαράν γιατί ο Χριστόν εγεννέθεν, τα μήνας γίν’νταν δώδεκα κι ο χρόνον πα ετελέθεν.

Χρόνος: Αέτσ’ πως λες κυρά Καλή, όλια τα μήνας είναι καλά.

Κυρά Καλή: Καλά και ευλοημένα.

Χρόνος: Αέτσ’ αν έν’ φέρτε ’ς σην κυρά Καλή ατά ντο είπα σας.

Τα παιδία φέρ’νε έναν δεμάτ’ ξύλα και έναν σακούλ’ μικρόν.

Χρόνος: Κυρά Καλή ατά τα ξύλα και ατό το σακκουλόπον είναι για τ’ εσέν’. Τέρεν, το σακκουλόπον θα ανοίεις ατό μαναχόν όντες θα πας ’ς σ’ οσπίτι σ’ και κλειδώντς την πόρταν. Να έεις καλόν στράταν!

Κυρά Καλή: Πολλά ευχαριστώ σας, να είστουν καλά.

Παραμυθάς: Η κυρά Καλή όντες έφτασε ’ς σ’ οσπίτ’ν ατ’ς και εκλείδωσεν την πόρταν, ένοιξεν το σακουλόπον και ντο να ελέπ’. Έτον γομάτο χρυσά φλουρία.
Με τ’ ολίγον καιρόν η κυρά Καλή εποίκεν ένα καινούρ’ έμορφον οσπίτ’, ολόερα με δέντρα και τσιτσέκια. Εζήν’νεν χαρεμέντσα με τα παιδία-ν-ατ’ς και επερανήνε πολλά καλά. Με τα παράδας που εδέκεν ατέν ο Χρόνον εβοήθησε και άλλτς ανθρώπ’ς που ’κ’ είχαν.
Είνας γειτονάβα, η κυρά Κακή, εζέλεψεν ατέν και ερώτεσεν ατέν:
-Ντο ίνεται με τ’ εσέν, εσύ φτωχέσσα γαρή που εύρες ατόσα παράδας; Γιαμ’ εσόεψες ατά;
Η κυρά Καλή είπεν ατέν την ιστορίαν όπως έντον.
Η γειτονάβα έτον ζεγκίναινα, αμά εζέλεψεν την κυρά Καλή. Καιρόν ’κ’ εχάσεν, εξέβεν ’ς σο ραχίν. Εύρεν το καλύβιν, εντώκεν την πόρταν, ένοιξαν ατέν τα παλληκάρια και εσέγκαν ατέν απέσ’.

Οι Μήνες: Καλημερία θεία, κάθκα να τρώγουμε.

Κυρά Κακή: Κακέσσα και αναθεμάτιστος θέλτς να λες, τα χέρια μ’ ένταν ξύλα ας σον κρύον και τα ποδάρια μ’ επάγωσαν με τ’ ατόν τον καιρόν, κακόν χρόνον να έχ’.

Χρόνος: Έλα σουμά ’ς σο τσάχ’ να χουλείσαι. Πέει με πώς λέγ’νε σε;

Κυρά Κακή: Ο δεξάμενο μ’ εφώτ’σεν εμέν Κερεκή, άμα εγώ εποίκ’ ατό Κακή. Όντες ακούν’ τ’ όνεμα μ’ κανείς ’κι σουμών’ να ψαλαφά παράδας.

Χρόνος: Κυρά Κακή ας σα δώδεκα τα μήνας, τίναν αγαπάς κι άλλο πολλά;

Κυρά Κακή: Κακόν χάλ’ έχ’νε, καν’νάν ’κι αγαπώ.

Χρόνος: Γιάτι ’κι αγαπάς ατσέ, ντο εποίκαν’ εσέν; Κάτ’ καλό θα έχ’νε. Ας παίρουμ’ ατσέ έναν έναν.

Ιανουάριος – Καλαντάρτς: Ας αρχινούμε ας σον Καλαντάρ’. «Ο Καλαντάρτς φέρ’ νεοχρονίαν, χαρά, γέλος και δουλείαν».

Κυρά Κακή: Καλανταρί αγγούρια.

Φεβρουάριος – Κούντουρος: «Τον Κούντουρον γεννούν τα ζα, τα κοσσάρας, τα ωβά, φτάγ’νε ανθρώπ’ το φούστορον, σύρ’νε απάν’ το βούτορον».

Κυρά Κακή: Ποίος ο Κούντουρον, ο Κούτσουρον, ο ουραδοκομμένον; Ποδεδίζω το Χριστό σ’, ο Κούντουρον έν’ λειφτός.

Μάρτιος – Μάρτ’ς: «Ο Μάρτ’ς φέρ’ τα χελιδόνια, κελαηδούν και λύν’ τα χιόνια» ατό καλό ’κ’ έν’;

Κυρά Κακή: Χάσον ατόν τον αγέλαστον και τον θεοχάλαστον. «Ο Μάρτ’ς έρται και διαβαίν’, άλλτς παγών’ και άλλτς χουλαίν’».

Απρίλιος – Απρίλτς: Για τον Απρίλ’ ορθά λέει ο κόσμον «Απρίλην έβρεξεν, το κοκκίν έστρωσεν».

Κυρά Κακή: Και εγώ πα λέω, «Απρίλτς κι αν εκατεπράεσεν, απρινάρευτος ’κ’ εξέβεν».

Μάιος – Καλομηνάς: «Καλομηνά η βρεχή και τη Θεού η ευχή, τ’ έναν τ’ άλλο ομοιάζ’νεν και κοκκία ωβάζ’νεν».

Κυρά Κακή: Και όντες σύρ’ το χαλάζ’ ατότε θα λέγω σε «Έρθεν ο Καλομηνάς, βόστ’ τσιτσέκια αν πεινάς».

Ιούνιος – Κερασινόν: Άμα ο Κερασινόν έν’ καλός. «Έρθεν ο Κερασινόν, εχουλέθεν ο καιρόν, τρώμε κόκκινα κεράσια, βούτορον με τα χασχάσια».

Κυρά Κακή: Ούμπαν ακούς πολλά κεράσια, έπαρ’ και μικρόν καλάθ’.

Ιούλιος – Χορτοθέρ’τς: Για τον Χορτοθέρ’ ντο επορείς και λες; «Επάτεσεν ο Χορτοθέρτς, τα ιπωρ’κά εβγαίν’νε, γαρτύν’νε τα χορταρικά, τα στάχυα κιφαλών’νε».

Κυρά Κακή: Καλά λες ατα, αμά ’κι νουνίεις το θέρος και την νεγκασία. Με τ’ έναν δρεπάν’ είμεσε ’ς σο χέρ’, όλεν τον Χορτοθέρ’. Και όντες ’κι τελείται η δουλεία λέγ’νε σε «Θερίστ’ αργάτ’ θερίστ’ αργάτ’, θα σπάζω την κοσσάραν, κι αν ’κι τελείται το χωράφ’, θα σπάζω την κασκάραν».

Αύγουστος – Άγουστος: Άμα για τον Άγουστον τιδέν κακόν ’κ’ έεις να λες. «Ο Άγουστον αλωνίζ’, τ’ οικοκύρτς χαρεντερίζ’».

Κυρά Κακή: Η χαρά ας σα πατσάχια τουν τρέχ’, ’κ’ ελέπ’ς. Νε παι πώς να χάρουμες «Τ’ Αυγούστ’, η έμπα τ’ καλοκαίρ’, η έβγα τ’ τη χιονί η άκραν».

Σεπτέμβριος – Σταυρίτες: Τα καλά τη Σταυρίτε είν’ πολλά, ’κ’ επορείς να λες. «Σταυρίτε καλωσόρισμαν με τη ποπά ευχία, οσπίτια και οσπιτιανοί, γομάτον ευλοΐαν».

Κυρά Κακή: Ανασπάλτς «Σταυρίτα φαίνεται γραού (πάχνη) και δείσα (ομίχλη) ’ς σα ραχία και αρχινούν τα φυσετούς (δυνατοί άνεμοι), σκαλών’νε τα κρυάδας».

Οκτώβριος – Τρυγομηνάς: Για τον Τρυγομηνά πα θα λες; «Ο Τρυγομηνάς έν’ ζεγκίντς, φέρ’ κρύα νερά και πίντς».

Κυρά Κακή: Ανάθεμ’ άτον τον κατάβρεχο. «Βίρα βρέχ’ και βουρκανίζ’ και τα φύλλα κιτρινίζ’».

Νοέμβριος – Αεργίτες: Κυρά Κακή ας σον Αεργίτα, μ’ έεις παράπονον. «Τ’ Αεργίτα, ας σο λιμάν’, τα χαψία ’ς σο τηγάν’».

Κυρά Κακή: Ποτάμια τα παράπονα μ’ κι ας ατόν τον χιονόβρεχον. «Αεργίτα χειμός καιρός και χιόνια ’ς σα ραχία, πολλά χιόνια εσκέπασαν παρχάρια και χωρία».

Δεκέμβριος – Χριστιαννάρτς: Γιαμ’ θα πιάντς και τον Χριστιαννάρ’ ’ς σο στόμα σ’, ανευλόητη; Τον Χριστιαννάρ’ «Χριστός ’γεννέθεν, χαρά ’ς σον κόσμον».

Κυρά Κακή: Εγεννέθεν ο Χριστόν ’κι λέω, δοξασμένο τ’ όνομαν ατ’, άμα πολλά παράδας φεύ’νε ατά τα ημέρας γιατί «Τη Χριστού όλ’ αναλλάζ’νε και τα πετεινάρια σπάζ’νε».

Χρόνος: Αέτσ’ πως λες κυρά Κακή, όλια τα μήνας είναι κακά.

Κυρά Κακή: Κακά και ανευλόητα.

Χρόνος: Αέτσ’ αν έν’ φέρτε ’ς σην κυρά Κακή ατά ντο είπα σας.

Τα παιδία φέρ’νε έναν δεμάτ’ ξύλα και έναν σακούλ’ μικρόν.

Χρόνος: Κυρά Κακή ατά τα ξύλα και ατό το σακκουλόπον είναι για τ’ εσέν’. Τέρεν, το σακκουλόπον θα ανοίεις ατό μανάχο όντες θα πας ’ς σ’ οσπίτι σ’ και κλειδώντς καλά καλά την πόρταν. Να έεις καλόν στράταν!
Παραμυθάς: Η κυρά Κακή αγληγορετά έφυεν. Έσ’κωσεν κι έσυρε τα ξύλα οξωκέσ’ ας σο καλύβιν, εκράτεσεν σπιχτά το σακκουλόπον ’ς σα χέρια τ’ς και έτρεξεν ’ς σ’ οσπίτ’ν ατ’ς. Μίαν εσπάλτσεν καλά τα παραθύρια και την πόρταν κι επεκεί ένοιξεν το σακκουλόπον. Και ντο ελέπ’, απέσ’ είχεν μανάχο λιθάρια. Αέτσ’ επαίρεν έναν καλόν μάθημα για την κακίαν ατ’ς και τα άσκεμα τα λόγια τ’ς. Η κυρά Καλή πα έζησεν καλά κι εμείς κι άλλο καλλίον.